Ella Fitzgerald

Oprac.Ewa Kałużna, fot.

soundhound.com, World Press, Mosaic Records Daily Jazz Gazette, Jerry de Wilde

Ella Fitzgerald
Fot. soundhound.com

Ella Fitzgerald
Fot. World Press

Ella Fitzgerald
Fot. Mozaika Records Daily Jazz Gazette

Ella Fitzgerald
Fot. Jerry de Wilde

103 lata temu urodziła się Królowa Jazzu, amerykańska wokalistka jazzowa, zwana Pierwszą Damą Piosenki (The First Lady of Song) oraz Lady Ella. Jest uznawana za jedną z najwybitniejszych śpiewaczek w historii jazzu, swingu i bebopu,

ELLA FITZGERALD
(ur. 25 kwietnia 1917, zm. 15 czerwca 1996).

Była znana z czystości brzmienia, nienagannej dykcji, frazowania i intonacji oraz „klaksonowej” zdolności improwizacyjnej, szczególnie w śpiewie scatem.
Znakomicie czuła się w wolnych, nastrojowych kompozycjach.
Była ostatnią z czterech największych jazzowych wokalistek. Ella, razem z Billie Holiday, Sarah Vaughan i Carmen McRae, reprezentowały najbardziej płodny okres w historii światowej wokalistyki jazzowej.
Poza Ellą, żaden inny wykonawca jazzowy nie zdobył 13 statuetek Grammy i 20 nominacji, oraz Grammy Lifetime Achievement Award. Nikt inny nie wygrał także Grammy trzy razy z rzędu w jednej kategorii – Najlepsza Wokalistka Jazzowa (Best Female Jazz Vocal Performance, w latach 1979, 1980, 1981).
Jej wyjątkowa technika scatu sprawiła, iż Ella pracowała z wieloma utalentowanymi muzykami, którzy doceniali i podziwiali jej nadzwyczajny dar wyrażania emocji śpiewem. Są tu takie nazwiska, jak Cole Porter, Tommy Flanagan, Oscar Peterson, Lou Levy, Paul Smith, Benny Goodman czy sam Louis Armstrong, Z tym ostatnim nagrała kilka albumów.

Ella Fitzgerald urodziła się w stanie Virginia. Jej rodzice, William Fitzgerald i Temperance „Tempie” Henry, nie byli małżeństwem, i rozstali się, gdy Ella miała 2,5 roku. Ella zamieszkała z matką i jej nowym partnerem, włoskim imigrantem, Josephem Da Silva, w biednej włoskiej dzielnicy School Street w miejscowości Yonkers, w stanie Nowy Jork.
Swoją formalną edukację Ella rozpoczęła w wieku sześciu lat. Była wybitną uczennicą, przechodząc przez różne szkoły, zanim wstąpiła w 1929 do Benjamin Franklin Junior High School.
Ella od dzieciństwa uwielbiała tańczyć. Podziwiała Earla Snakehipsa Tuckera – popularnego w latach 20. tancerza z Harlemu. Występowała dla swoich rówieśników w drodze do szkoły i w przerwach w porze obiadowej.
Ona i jej rodzina byli metodystami, i działali w Bethany African Methodist Episcopal Church. Kościół ten zapewnił Elli jej najwcześniejsze doświadczenia muzyczne.
Z płyt matki słuchała nagrań jazzowych Louisa Armstronga, Binga Crosby’ego i The Boswell Sisters. Uwielbiała wokalistkę Boswell Sisters, Connee Boswell, i starała się śpiewać, jak ona.

W 1932, kiedy Ella miała 15 lat, jej matka zmarła w wyniku obrażeń, odniesionych w wypadku samochodowym. Ojczym opiekował się Ellą do kwietnia 1933, kiedy to dziewczyna przeprowadziła się niespodziewanie do Harlemu, by zamieszkać z ciotką. Istnieją spekulacje biografów, że Da Silva mógł molestować Ellę.
Po śmierci matki, Ella opuściła się w nauce, zaczęła wagarować. Zatrudniła się jako naganiaczka we włoskim bordello i jako goniec, współpracując z włoską mafią. Nigdy publicznie nie mówiła o tym mrocznym okresie swojego życia.
Kiedy władze w końcu zainteresowały się nią, została umieszczona w sierocińcu Colored Orphan Asylum Riverdale w Bronksie, a później przeniesiona do nowojorskiej szkoły dla dziewcząt, New York Training School for Girls.
W latach 1933-1934 śpiewała zarobkowo na ulicach Harlemu.

Zadebiutowała oficjalnie mając 17 lat, 21 listopada 1934, w konkursie dla młodych artystów w nowojorskim Apollo Theater. Zamierzała wystąpić tam w numerze tanecznym, ale w końcu zaśpiewała. Występując w stylu Connee Boswell, zaśpiewała „Judy” i „The Object of My Affection„, i zdobyła pierwszą nagrodę.
W styczniu 1935 Fitzgerald otrzymała szansę na tydzień występów z zespołem Tiny Bradshaw w Harlem Opera House. Szybko została dostrzeżona, jako obiecujący talent.
Mimo, iż jej niechlujny wygląd był odstraszający, Ella zwróciła na siebie uwagę perkusisty i bandleadera swingowej orkiestry, Chicka Webba, który zaoferował jej możliwość pracy z jego zespołem w Savoy Ballroom w Harlemie:


Ella Fitzgerald & Chick Webb Orchestra – „St. Louis Blues”, Live @ Savoy Ballroom, Audio 1936

Chock Webb zmarł na chorobę Potta (gruźlicę kręgosłupa) 16 czerwca 1939.
Jego zespół został przemianowany na Ella and Her Famous Orchestra, a Fitzgerald wcieliła się w rolę bandleaderki.
W składzie tej formacji występowali:
Tommy Fulford – piano
John Trueheart – guitar
Bobby Stark, Dick Vance, Taft Jordan – trumpet
Hilton Jefferson, Wayman Carver – alto sax
Teddy McRae, Wayman Carver – tenor sax
Garvin Bushell – soprano sax
Teddy McRae – baritone sax
Garvin Bushell – clarinet
Wayman Carver – flute
George Matthews, Nat Story, Sandy Williams – trombone
Beverly Peer – bass
Bill Beason – drums.
Z orkiestrą Webba, a później już z własną, Ella nagrała prawie 150 piosenek w latach 1935-1942, m.in.
„Love and Kisses”

„(If You Can’t Sing It) You’ll Have to Swing It, Mr Pagannini”

oraz słynną „A-Tisket, A-Tasket” (autorstwa Ala Feldmana i Elli), która cieszyła się ogromną popularnością, stała się wielkim hitem w radiu, i była również jedną z najlepiej sprzedających się płyt dekady

Ella Fitzgerald – „A-Tisket, A-Tasket”, Live in Film Scene 1938

W tym samym czasie, występowała również z Benny Goodman Orchestra, realizowała też swój własny projekt muzyczny – Ella Fitzgerald and Her Savoy Eight, w którym grali, w zmiennym składzie, Beverly Peer, Bobby Johnson, Chick Webb, Hilton Jefferson, John Trueheart, Louis Jordan, Pete Clark, Sandy Williams, Taft Jordan, Teddy McRae oraz Tommy Fulford. Formacja ta nagrała kilka singli dla Decca Records:
Ella Fitzgerald and Her Savoy Eight ‎- „The Darktown Strutters Ball” Audio 1936

Ella Fitzgerald and Her Savoy Eight – „If You Ever Should Leave” Audio 1937

Zespół Elli zaczął z czasem popadać w kłopoty finansowe, więc w 1942 artystka rozpoczęła karierę solową, śpiewając w klubach i salach koncertowych Nowego Jorku. Występowała m.in. z grupą All Stars. w ramach cyklu Jazz at The Philharmonic JATP Normana Granza, aż do 1955.

Wraz z upadkiem ery swingu i wielkich zespołów koncertowych, nastąpiła poważna zmiana w muzyce jazzowej. Pojawienie się bebopu doprowadziło do zwrotu w stylu wokalnym Elli Fitzgerald, szczególnie pod wpływem jej pracy z big bandem Dizzy’ego Gillespie’ego. To właśnie w tym okresie Fitzgerald zaczęła włączać scat jako główny element swojego śpiewu.
Jej nagranie z 1945 „Flying Home” zostało później opisane przez „The New York Times” jako „jedno z najbardziej wpływowych wokalnych nagrań jazzowych dekady. Inni śpiewacy, w szczególności Louis Armstrong, próbowali podobnej improwizacji, ale nikt przed panną Fitzgerald nie stosował tej techniki z tak olśniewającą inwencją”
„Flying Home” Audo 1945

Ella Fitzgerald & Count Basie Orchestra – „Flying Home”, Live @ Norman Granz Jazz, Montreux 1979

Bebopowe nagranie „Oh, Lady Be Good” z 1947 zwiększyło rangę Elli, jako jednej z czołowych wokalistek jazzowych:
„Oh, Lady Be Good” Audio 1947

Fitzgerald odbyła swoją pierwszą trasę koncertową po Australii w lipcu 1954, dla amerykańskiego promotora Lee Gordona. Była to pierwsza ze słynnych Big Shows Gordona. Trasa obejmowała także Buddy’ego Richa, Artie’ego Shawa i komika Jerry’ego Colonna.
Chociaż trasa koncertowa była wielkim hitem wśród publiczności i ustanowiła nowy rekord kasowy w Australii, została dotknięta incydentem dyskryminacji rasowej, który spowodował, że Fitzgerald przegapiła dwa pierwsze koncerty w Sydney, a Gordon musiał zorganizować dwa późniejsze bezpłatne koncerty, by zrekompensować straty posiadaczom biletów.
Chociaż czterej członkowie zespołu Fitzgerald – Ella, jej pianista John Lewis, jej asystentka i kuzynka, Georgiana Henry, oraz menadżer Norman Granz – wszyscy mieli bilety pierwszej klasy na lot Pan-American Airlines z Honolulu do Australii, nakazano im opuszczenie samolotu, i odmówiono zgody na ponowne wejście na pokład, w celu odebrania bagażu i odzieży. W rezultacie, zostali uwięzieni w Honolulu na trzy dni, zanim mogli dostać się na kolejny lot do Sydney. Fitzgerald, Henry, Lewis i Granz wnieśli pozew cywilny o dyskryminację rasową przeciwko Pan-Am w grudniu 1954. W wywiadzie telewizyjnym z 1970 Fitzgerald potwierdziła, że wygrali sprawę i otrzymali „niezłą ugodę”.

Punktem zwrotnym w życiu Fitzgerald było wydanie w 1956 albumu „Ella Fitzgerald Sings The Cole Porter Songbook”, z orkiestrą Buddy’ego Bregmana. Był to pierwszy album Elli, nagrany po opuszczeniu przez nią Decca, dla nowo powstałej wytwórni Verve Records, należącej do Normana Granza. W nagraniach wzięli udział m.in.:
Ella Fitzgerald – vocal
Paul Smith – piano, celeste
Herb Geller – clarinet, alto sax
Chuck Gentry – bass clarinet, baritone sax
Bud Shank – clarinet, flute, alto sax
Barney Kessel – guitar
Corky Hale – harp
Robert LaMarchina, Edgar Lustgarten – cello
Joe Mondragon – bass
Alvin Stoller – drums, percussion
„Ella Fitzgerald Sings The Cole Porter Songbook” Full Album 1956

Później Ella określiła ten okres, jako kluczowy ze strategicznego punktu widzenia, mówiąc: „Dotarłam do momentu, w którym śpiewałam tylko bebop. Myślałam, że bebop to jest to, że wszystko, co muszę robić, to śpiewać bop. Ale w końcu doszło do tego, że nie miałam gdzie śpiewać, bo nikt już nie chciał bebopu. Uświadomiłem sobie, że w muzyce jest coś więcej niż bop. Norman Granz uważał, że powinnam zacząć robić inne rzeczy, więc wyprodukował „Ella Fitzgerald Sings The Cole Porter Songbook”. I to był punkt zwrotny w moim życiu”.
Album ten zainaugurował serię Fitzgerald’s Songbook.
Każdy z ośmiu albumów tej serii dotyczył innego kompozytora. W latach 1956-1964 powstały kolekcje kompozycji Richarda Rodgersa i Lorenza Harta, Duke’a Ellingtona, Irvinga Berlina, George’a i Iry Gershwinów, Harolda Arlena, Jerome’a Kerna i Johnny’ego Mercera.
Na wyróżnienie zasługuje „Ella Fitzgerald Sings The Duke Ellington Songbook” – ten album nagrała w towarzystwie orkiestry autora kompozycji, czyli samego Duke’a Ellingtona:
„Rockin’ in Rhythm”

„Drop Me Off in Harlem”

Songbooki miały być produktem komercyjnym, skierowanym do szerszego odbiorcy niż tylko bywalcy jazzowych klubów – w odróżnieniu od stricte jazzowych nagrań z Joe Passem, Tommym Flanaganem czy Oscarem Petersonem z lat 70. Wyszło znakomicie. Seria Songbook stała się najbardziej docenianą i odnoszącą sukcesy komercyjną pracą piosenkarki, i prawdopodobnie najbardziej znaczącą propozycją dla amerykańskiej kultury w ogóle.

Fitzgerald nagrywała także albumy, poświęcone wyłącznie piosenkom Cole’a Portera – „Ella Loves Cole” z 1972

oraz George’a Gershwina, z akompaniamentem pianisty André Previna – „Nice Work If You Can Get It” z 1983

Warto wspomnieć o albumach koncertowych, wysoko cenionych przez krytyków.:
„At the Opera House”, który zawierał typowy zestaw Jazz at The Philharmonic

„Ella in Rome” i „Twelve Nights in Hollywood”, które pokazały jej wokalny kanon jazzowy

„Ella in Berlin” wciąż jest jedną z najlepiej sprzedających się płyt. Zawierała, nagrodzony Grammy, utwór „Mack the Knife”, gdzie Ella zapomina tekst, ale wspaniale improwizuje, by to zrekompensować

W 1972 powstała wytwórnia Pablo Records, dla której Ella nagrała 20 albumów.
Płyta „Ella in London”, nagrana na żywo w 1974, z pianistą Tommym Flanaganem, gitarzystą Joe Passem, basistą Keterem Bettsem i perkusistą Bobbym Durhamem, przez wielu uważana jest za jedną z jej najlepszych płyt
„Ella in London” Full Album 1974

Ella nagrała w swojej karierze kilka albumów z akompaniamentem wyłącznie fortepianu. Jednak doskonałym podkładem melodycznym okazała się dla niej gitara.
Od początku lat 70. współpracował z Ellą Joe Pass. Stał się jej ulubionym towarzyszem kameralnych występów i nagrań w latach 1973-1986:
Ella Fitzgerald & Joe Pass – „Gee Baby, Ain’t I Good to You”, Live 1974

Ella Fitzgerald & Joe Pass – „You Are the Sunshine of My Life”, Live in Hannover 1975

Ella Fitzgerald & Joe Pass – „Duets in Hannover”, Live Full Concert 1975

Ella Fitzgerald & Joe Pass – „Perdido”, Live in Hamburg 1976

Ella nagrała w duecie z Passem sześć albumów:
„Take Love Easy” (1973)

„Sophisticated Lady” (1975, 1983, wyd. 2001)

„Fitzgerald and Pass… Again” (1976)

„Hamburg Duets 1976” (1976)

„Speak Love” (1983)

oraz „Easy Living” (1986)

„Easy Living” był ostatnim z serii duetów Elli z Joe Passem. Fitzgerald otrzymała za niego nominację do Grammy, w kategorii Best Jazz Vocal Performance, Female.

Pass pojawił się także na kilku albumach Elli w roli sidemana – „Newport Jazz Festival: Live at Carnegie Hall” (1973), „Fine and Mellow” (1974, wyd. 1979), „Ella in London” (z kwartetem Tommy’ego Flanagana, 1974), „Digital III at Montreux” (kompilacja Elli Fitzgerald, Counta Basie’ego, Nielsa-Henninga Ørsted Pedersena, Joe Passa i Raya Browna, z koncertów w Montreux, 1979).
Jedyny album Elli w stylu bossa novy to „Ella Abraça Jobim: Ella Fitzgerald Sings the Antônio Carlos Jobim Songbook” z 1981. Joe Pass zagrał tutaj na gitarze elektrycznej

Lata nagrań dla Pablo Records to również udokumentowany spadek formy i głosu Elli Fitzgerald. „Często używała krótszych, kłujących fraz, a jej głos był cięższy, z szerszym vibrato” – napisał jeden z biografów.
Nękana problemami zdrowotnymi, Fitzgerald dokonała ostatnich nagrań w 1991, a ostatnie publiczne występy dała w 1992:
Ella Fitzgerald Last TV Appearance – „Close for Comfort”, Live 1992

Dyskografia: https://en.wikipedia.org/wiki/Ella_Fitzgerald_discography
Nagrody Grammy: https://www.grammy.com/grammys/artists/ella-fitzgerald

Przez kilka ostatnich lat życia, Ella Fitzgerald cierpiała na cukrzycę, co doprowadziło do licznych komplikacji. W 1985 była hospitalizowana z powodu problemów z układem oddechowym, w 1986 – z powodu niewydolności serca, a w 1990 – z powodu ogólnego wyczerpania.
W 1993 amputowano jej obie nogi poniżej kolan, w związku z komplikacjami cukrzycowymi. Miała również od wielu lat poważnie osłabiony wzrok.
W 1996, zmęczona ciągłymi pobytami w szpitalach, zdecydowała się wrócić do domu. Unieruchomiona w wózku inwalidzkim, ostatnie dni życia spędziła na swoim podwórku, w posiadłości w Beverly Hills, wraz z synem Rayem i 12-letnią wnuczką Alice.
„Chcę tylko czuć zapach powietrza, słuchać ptaków i słyszeć śmiech Alice” – mówiła.
Ostatniego dnia spojrzała na syna z łagodnym uśmiechem na twarzy i powiedziała: „Teraz jestem gotowa, by odejść”.
Zmarła w swoim domu, po udarze mózgu, 15 czerwca 1996, w wieku 79 lat.
R.I.P. [*]

27 września 2017 ukazał się album „Ella with The London Symphony Orchestra”. Na krążku znalazły się oryginalne wokale Elli z lat 1950-1961, z nowymi aranżacjami, a także dwa duety – z Louisem Armstrongiem i Gregorym Porterem. Podczas remasterowania „Someone to Watch Over Me”, producenci usłyszeli pewien niezidentyfikowany hałas. Jak się później okazało, był to Louis Armstrong, który w tym utworze zastąpił trębaczy z zespołu Elli.
„Jak wiadomo, różni wielcy jazzu próbowali wpłynąć na sposób śpiewania Elli, oheblować dar, jaki otrzymała. Na szczęście z niewielkim skutkiem. Śpiewała po swojemu, malowała głosem na swoją, niebywałą modłę, i tym wygrywała. Poczucie swingu, lekkość śpiewania, idealne trzymanie frazy – wszystko to miała we krwi. Album „Ella with The London Symphony Orchestra” jest zakupem obowiązkowym. Słuchając go, można wzruszać się, nawet płakać, śmiać, odpoczywać, na dodatek – mając absolutną pewność obcowania z najwyższą sztuką” (muzyk.net).
Ella Fitzgerald with London Symphony Orchestra – „Someone to Watch Over Me”, Audio 2017

31 stycznia 2020 miała miejsce w Polsce premiera filmu “Ella Fitzgerald: Just One Of Those Things”. Jest to film brytyjskiego dokumentalisty Leslie’ego Woodheada. Światowa premiera filmu odbyła się w maju 2019. W filmie występują Ray Brown Jr. (syn Elli Fitzgerald), Tony Bennett, Jamie Cullum, Patti Austin, Itzhak Perlman, Andre Previn, Smokey Robinson i inni.
„Wokalistka miała zaledwie 15 lat, kiedy w 1934 wygrała konkurs talentów w Teatrze Apollo w Harlemie. Od tego momentu jej życie stało się drogą na, nieosiągalny dla innych wokalistów, szczyt. W filmie pokazane są niepublikowane dotąd zdjęcia i wywiady, z których wyłania się obraz Elli, jakiej nie znał świat – zamyślonej, zabawnej, rodzinnej, umiejącej postawić na swoim. Dokument przypomina także mniej znane fakty, pokazując artystkę, walczącą o prawa obywatelskie Afroamerykanów w czasach rasizmu oraz pokazuje dylematy, z jakimi mierzyła się przez całe swoje życie – głodem występów, pomieszanym z nieustanną tęsknotą za życiem rodzinnym” (jazzpress,pl).
„Ella Fitzgerald: Just One Of Those Things” – Film Trailer 2020

Posłuchajmy:
Ella Fitzgerald In Concert – Live in Amsterdam 1957
Part 1

Part 2

Ella Fitzgerald – Live in Australia, Full Concert 1960

Ella Fitzgerald Quartet – „Round Midnight” – Live in UK 1961
Ella Fitzgerald – vocal
Oscar Peterson – piano
Ray Brown – bass
Ed Thigpen – drums

Ella Fitzgerald & Tommy Flanagan Trio – Live in Helsinki, Full Concert 1965
Ella Fitzgerald
Tommy Flanagan – piano
Keeter Betts – bass
Gus Johnson – drums

Ella Fitzgerald & Tommy Flanagan Trio – „Girl from Ipanema”, Live in Helsinki 1965
Ella Fitzgerald – vocal
Tommy Flanagan – piano
Keeter Betts – bass
Gus Johnson – drums

Ella Fitzgerald & Frank Sinatra – „The Lady Is A Tramp”, Live TV 1967

Ella Fitzgerald with Tee Carson Trio – Live in Berlin, Full Concert 1968
Ella Fitzgerald – vocal
Tee Carson – piano
Keeter Betts – bass
Joe Harris – drums

Ella Fitzgerald with Tommy Flanagan Trio – Live @ Montreux Jazz Festival, Full Concert 1969
Tommy Flanagan – piani
Frank de la Rosa – bass
Ed Thigpen – drums

Ella Fitzgerald with Tommy Flanagan Trio – „One Note Samba”, Live @ Montreux Jazz Festival 1969
Tommy Flanagan – piani
Frank de la Rosa – bass
Ed Thigpen – drums

Ella Fitzgerald – Live @ Ronnie Scott’s, London, Full Concert 1974

Ella Fitzgerald – Live Full Concert 1974

Ella Fitzgerald & Count Basie Orchestra – „After You’ve Gone”, Live @ Montreux Jazz Festival 1979

Ella Fitzgerald & Louis Armstrong – „Summertime” Audio

Ella Fitzgerald & Louis Armstrong – „Dream a Little Dream Of Me” Audio

Ella Fitzgerald – Live in Tokio, Japan, Full Concert 1983

Ella Fitzgerald – Live in Milano, Italy, Full Concert 1984

Ella Fitzgerald – Last Appearance on UK TV, Live 1990