13. Henryk Wars

II wojna światowa zmieniła losy wszystkich Polaków.
Przedstawiamy historie muzyków jazzowych, którzy:
– uniknęli wojennej tragedii
– walczyli w wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku
– zginęli z rąk okupanta
– przeżyli wojnę w Polsce będąc obcokrajowcami
– grali w lokalach dla Polaków
– grali w lokalach tylko dla Niemców
– trafili do obozów koncentracyjnych
– zostali zamknięci w gettach
– koncertowali na terenie Związku Radzieckiego
– przebyli szlak bojowy z Armią Andersa
– zostali po drodze w Jerozolimie
– byli członkami Polskiej YMCA
– pozostali po wojnie za granicą
– zamieszkali po wojnie w Polsce
Opracowanie Andrzej Rumianowski
na podstawie książki Krzysztofa Karpińskiego
i materiałów historycznych zebranych w Muzeum Jazzu .

W 1939 r. Henryk Wars jako podchorąży walczył w kampanii wrześniowej, w okolicach Lublina dostał się do niewoli niemieckiej.

Udało mu się zbiec z transportu i dotrzeć na początku 1940 r. do Lwowa. Związał się wtedy z zespołem Tea Jazz pod dyrekcją Feliksa Konarskiego – (Ref-Rena).

Koncerty muzyki jazzowej (według ówczesnych kryteriów) łączono z różnymi występami, a całość była dokładnie wyreżyserowana. Zespól miał też konferansjera, śpiewaków i tancerzy.

Niebawem Wars tworzy własną orkiestrę, liczącą najpierw dwadzieścia jeden, a potem trzydzieści osób, złożoną z zawodowych muzyków.

Śpiewali: Renata Bogdańska, Gwidon Borucki i Albert Harris, tańczyli Lidia Warren i Johnny Stonoke, konferansjerkę prowadził Eugeniusz Bodo, który również śpiewał, podobno także standardy jazzu.

Orkiestra brzmiała znakomicie, a jej powodzenie było niesłychane. Koncertowała w Moskwie, Odessie, Kijowie, Kursku, Jarosławiu, a nawet Leningradzie.

W marcu 1941 r. zespół wystąpił w trzyaktowej jazzowej komedii muzycznej Władysława Szlengla i Napoleona Sądka, pod tytułem: Muzyka na ulicy, która jednak nie przypadła do gustu recenzentom sowieckich gazet z uwagi na amerykańskiego ducha przedstawienia.
Wars napisał także muzykę do dwóch filmów radzieckich Statek pułapka i Marzenie (1943), poznał też kompozytora Arama Chaczaturiana.
 
 

Henryk Wars – Muzyka z filmów radzieckich (1941–1942)

Plakat do filmu Statek pułapka

W sierpniu 1941 r., po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej cały zespół Warsa wstąpił do Armii Andersa i przeszedł z nią cały szlak bojowy: Iran, Irak, Palestyna, Egipt, Włochy.

Należeli wtedy do niego m.in.: Jerzy Petersburski, Henryk Gold, Emil Brüh, Leon Heller, Julian Front. Adam Aston, Jerzy i Nora Neyowie, Albert Pradella i Franciszek Górkiewicz.

Wars przeszedł szlak bojowy w stopniu podporucznika.

Na Bliskim Wschodzie został kierownikiem muzycznym i dyrygentem orkiestry Polish Parade.

Orkiestra Polish Parade, Kair 1942

Michał Waszyński (Mosze Waks) – polski reżyser, producent i scenarzysta

W Iraku (Bagdad) wspólnie z Alfredem Schützem skomponował muzykę do rewii Keep Smiling.

Jego orkiestra zagrała w zrealizowanym w 1943 r. w Egipcie przez Michała Waszyńskiego filmie Dzieci, utrwalającym przemarsz armii Andersa na Bliski Wschód i obraz dzieci, będących pod jej opieką .

Jeden z koncertów Polish Parade oglądała znakomita ekipa artystów alianckich, w której skład wchodzili: Josephine Baker, Ginger Rogers, Fred Astaire i… Louis Armstrong.

Następnym etapem były Włochy, gdzie Wars prowadził orkiestrę teatru rewiowego II Korpusu.
Został tam odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi i Medalem Wojska. Król Wiktor Emanuel wyróżnił go orderem Cavaliere della Croce d’Italia.

W Mediolanie w 1944 r. nagrał Czerwone maki na Monte Cassino z solistą Adamem Astonem.

ADAM ASTON

właśc. Adolf Loewinsohn, pseud. Adam Wiński, J. Kierski – piosenkarz

We wrześniu 1939 r. uciekł do Lwowa.
W latach 1940-1941 występował z orkiestrą Warsa na terenie ZSRR.
Przeszedł szlak bojowy z armią Andersa, walczył pod Monte Cassino.

EMIL BRUH

skrzypek, kierownik orkiestry

Po wybuchu wojny dotarł do Lwowa (we wrześniu 1939 r.) i dołączył do orkiestry Ady’ego Rosnera. Po zajęciu miasta przez Niemców przedostał się w głąb ZSRR i związał się z orkiestrą Henryka Golda i Jerzego Petersburskiego. Przez pewien czas był więziony przez władze sowieckie. Później wstąpił do Armii Andersa i został przydzielony do powstającej orkiestry Warsa; przeszedł z nią szlak bojowy II Korpusu.
 

Po demobilizacji wyjechał do USA i zamieszkał w Filadelfii.

JULIAN FRONT

skrzypek, aranżer

Po wybuchu wojny przedostał się do Lwowa, gdzie w latach 1940-1941 grał na skrzypcach w orkiestrze Teatru Polskiego. W 1942 roku wstąpił do Armii Andersa i został zaangażowany do orkiestry Warsa. Występował z nią w wielu miastach Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, a później m.in. w pałacu cesarskim w Teheranie.

Po demobilizacji (1946) osiadł w Tel Awiwie.

FILIP GOLDBERG

Perkusista

Po wybuchu wojny znalazł się na terenie ZSRR, a następnie z Armią Andersa, jako członek orkiestry Henryka Warsa, dotarł do Palestyny i tam odłączył się od Armii Andersa.

Po wojnie osiadł w USA, prawdopodobnie w Chicago, i tam zmarł.

FRANCISZEK GÓRKIEWICZ

trębacz i skrzypek

We wrześniu 1939 roku Górkiewicz dotarł do Lwowa i grał z orkiestrą Ady’ego Rosnera. Na początku 1940 r. związał się z orkiestrą Tea Jazz prowadzoną przez Henryka Warsa. W sierpniu 1941 roku z zespołem Warsa wstąpił do Armii Andersa i przeszedł z nią szlak bojowy aż do Włoch.

Po zakończeniu wojny znalazł się w Wielkiej Brytanii, gdzie grał w zespołach polonijnych.

ZYGMUNT HAAR

właśc. Zygmunt Springer, saksofonista, klarnecista, perkusista, fotograf, grafik, autor tekstów

Po wybuchu wojny dotarli razem z bratem – Leopoldem Haarem (we wrześniu 1939) do Lwowa, gdzie występowali w lokalach tanecznych, a w 1941 r. przedostali się w głąb ZSRR, do Taszkientu. Wstąpili do armii Andersa i rozpoczęli służbę w Wydziale Kultury i Prasy II Korpusu, zajmując się projektowaniem broszur i druków. Z armią Andersa dotarli do Włoch, następnie współpracowali z Biurem Propagandy i Informacji rządu emigracyjnego w Londynie. Zaprojektowali m.in. plakat, którego motto brzmiało: „Polska. My nie żebrzemy o wolność, my o nią walczymy”. Zygmunt Haar był autorem projektu okładki do pierwszego wydania nutowego Czerwonych maków na Monte Cassino.

LEON HELLER

skrzypek, saksofonista, perkusista, kompozytor

Po wybuchu wojny znalazł się na terenie Małopolski Wschodniej i dołączył do powstającej we Lwowie, orkiestry Henryka Warsa. Koncertował z nią na terenach ZSRR.

ZBIGNIEW KURTYCZ

wokalista, gitarzysta kompozytor

Po wkroczeniu wojsk sowieckich do Lwowa jesienią 1939 znalazł się w zespole Tea Jazz (Jazz Żeleznodorożnikow), który powstał przy Domu Kultury Polskich Kolei Państwowych. Był to w zasadzie big-band, którym muzycznie kierował Rudolf Krupa. W repertuarze oprócz muzyki popularnej miał lekkie jazzujące piosenki, m.in. do słów Mariana Rentgena.
Na przełomie lat 1939 i 1940 zespół koncertował w Kijowie, a następnie w głębi Rosji. W 1941 r. Kurtycz znalazł się w Czkałowie nad rzeką Ural, gdzie po raz pierwszy usłyszał orkiestrę Ady’ego Rosnera i wkrótce (wraz z pianistą Leszkiem Krzaklewskim) do niej się zaangażował. W 1942 r. wstąpił do armii Andersa i został przydzielony do zespołu artystycznego 3. Dywizji Strzelców Karpackich, zarazem był gitarzystą orkiestry Warsa. Z armią Andersa w 1943 r. dotarł do Palestyny, a po demobilizacji osiadł we Włoszech.

STANISŁAW LANDAU

piosenkarz, pianista, kompozytor

Walczył w kampanii wrześniowej, a po klęsce dotarł do Lwowa i zatrudnił się w lokalach tanecznych, gdzie grał m.in. z orkiestrą Ady’ego Rosnera. W grudniu 1939 r. podjął pracę w białostockiej filii Filharmonii Mińskiej. Współpracował tam z Henrykiem Goldem i Jerzym Petersburskim. Koncertowali w Białymstoku, Mińsku, a potem m.in. w Moskwie.W 1942 r. wstąpił do armii Andersa, z którą przez Palestynę dotarł do Włoch. Walczył pod Monte Cassino. Po zakończeniu wojny osiadł w Wielkiej Brytanii.

TONY LEWITYN (LEVITYN)

skrzypek, wiolonczelista, pianista, saksofonista

Przed wybuchem drugiej wojny światowej występował z orkiestrą Ady’ego Rosnera i pozostał z nią nadal związany w ZSRR w czasie wojny. W 1942 r. wstąpił do armii Andersa, z którą dotarł do Palestyny. Walczył podczas wojny palestyńsko-izraelskiej w latach 1948-1949 i został ranny w prawą rękę, co uniemożliwiło mu grę na saksofonie.

ALFRED MELODYST

kompozytor, aranżer, wiolonczelista, skrzypek

We wrześniu 1939 r. został zmobilizowany i w stopniu sierżanta wziął udział w wojnie obronnej (3). Po kapitulacji przedostał się do Lwowa, gdzie grał w orkiestrze teatralnej. W 1942 r. wstąpił do Armii Andersa (12)
Po wyjściu Armii Andersa ze Związku Radzieckiego prowadził reprezentacyjne trio z Jerzym Petersburskim i Henrykiem Goldem (11)

ROMAN MESSING

skrzypek, dyrygent

Po wybuchu wojny związał się z orkiestrą ADY ROSNERA (8) Z Armią Andersa (12) dotarł do Palestyny.

JERZY PETERSBURSKI

kompozytor, band-leader i pianista

We wrześniu 1939 r. wyjechał do Białegostoku, gdzie z Zygmuntem Karasińskim współpracował w Teatrze Miniatur, a po likwidacji zespołu dotarł do Lwowa. Ze spotkanym tam Henrykiem Goldem podjął nieudaną próbę założenia orkiestry. Wkrótce obydwaj powrócili do Białegostoku i zatrudnili się w organizowanej właśnie filii Filharmonii Mińskiej. Tam też z pochodzącym z Katowic Stanisławem Landauem stworzyli orkiestrę, z którą koncertowali w całym Związku Radzieckim. 

Petersburski współpracował też z estradowymi orkiestrami Izaaka Dunajewskiego i Leonida Utiosowa. W 1940 r. przebywał w Moskwie i tam napisał Niebieską chusteczkę, która stała się słynna nie tylko w ZSRR. W 1942 r. wraz z orkiestrą wstąpił do armii Andersa i jako sierżant 1. Pułku przeszedł z nią szlak bojowy. 
W Iraku wspólnie z Henrykiem Goldem (skrzypce) i Fredem Melodystem (wiolonczela) stworzył trio, z którym występował podczas reprezentacyjnych przyjęć, a następnie udał się do Tel Awiwu, gdzie występował jako pianista w teatrze Ohel. Jeszcze w 1942 r. znalazł się w Kairze i prowadził audycje radiowe dla żołnierzy. Potem dotarł do Włoch.
Po demobilizacji w 1947 r. wyjechał do Brazylii (Rio de Janeiro i São Paulo) i przez dwa lata grał w duecie fortepianowym z Alfredem Schützem (kompozytorem Czerwonych maków na Monte Cassino), wielokrotnie improwizując na temat własnych kompozycji

ALBERT PRADELLA

saksofonista, skrzypek, kompozytor, aranżer

Po wybuchu drugiej wojny światowej uciekł do wschodniej części Polski, a następnie do ZSRR. Współpracował z zespołem Henryka Golda i Jerzego Petersburskiego. 
W 1942 r. wstąpił do Armii gen. Andersa i trafił do orkiestry Henryka Warsa.

W 1944 r. orkiestra wystąpiła w Kairze na dworze króla Faruka obok wielu gwiazd amerykańskich, m.in. Freda Astaire’a i Ginger Rogers oraz podobno samego Louisa Armstronga. Przeszedł szlak bojowy II Коrpusu zakończony we Włoszech. Zaraz po wojnie Pradella wrócił do Polski.

KONSTANTY (CONSTANTIN) RÉGAMEY

kompozytor, pianista, krytyk muzyczny, filolog

W czasie okupacji niemieckiej grał na fortepianie muzykę rozrywkową m.in. w Arkadii (Moniuszki 5, w budynku filharmonii). Stefan Kisielewski wspominał, że Stanisław Piasecki – twórca „Prosto z Mostu”- „podczas okupacji założył kawiarnię Arkadia, gdzie polityka odchodziła na całego: szatniarzem był Włodzimierz Pietrzak, na fortepianie grał Régamey, całe „Prosto z Mostu” tam siedziało” (Abecadło Kisiela, Warszawa 1990, s. 90). 
Wiesław Wiernicki pamiętał, że Régamey grał w Arkadii także przed południem, a występowali Jan Ekier i nierzadko Irena Dubiska. Tam zapewne nawiązał kontakty z podziemiem i zaczął występować na koncertach konspiracyjnych. Należał do AK i od 1942 r. był kurierem. Po upadku powstania warszawskiego trafił do obozu koncentracyjnego w Sztutowie, w listopadzie 1944 r. zaś udało mu się dotrzeć do Szwajcarii (Lozanna). Od 1945 r. był profesorem filologii orientalnej i słowiańskiej na uniwersytecie we Fryburgu.

ALFRED SCHÜTZ

pseud. Al Suito, Fred, Roger Ernest, pianista, kompozytor, dyrygent, autor tekstów

We wrześniu 1939 r. wrócił do Lwowa, gdzie współtworzył Teatr Miniatur. Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej zastał go w głębi ZSRR. W grudniu 1941 r. wstąpił do armii Andersa i dostał przydział do Wydziału Propagandy Sztabowej. Odbył z nią bliskowschodni szlak bojowy. Opracowywał i prowadził wspólnie z Henrykiem Warsem audycje muzyczne dla Polaków w radiostacjach w Kairze, Bagdadzie i Jerozolimie, a później we Włoszech. W nocy z 17 na 18 maja 1944 r. skomponował muzykę do tekstu Czerwone maki na Monte Cassino Feliksa Konarskiego (Ref-Rena).

HENRYK WARS

właśc. Warszawski lub Warszowski kompozytor, dyrygent, aranżer i pianista.

W 1939 roku Wars jako podchorąży walczył w kampanii wrześniowej i w okolicach Lublina dostał się do niewoli niemieckiej.
Udało mu się zbiec z transportu i dotrzeć na początku 1940 roku do Lwowa.
Początkowo grał w zespole Tea Jazz Feliksa Konarskiego, (Ref-Rena), później założył własną, 30-osobową orkiestrę profesjonalnych muzyków, w której konferansjerem był Eugeniusz Bodo. 
Orkiestra cieszyła się niesłychanym powodzeniem, występowała w Moskwie, Odessie, Kursku, Jarosławiu i Leningradzie. 
W 1943 roku Wars napisał muzykę do 2 radzieckich filmów: Statek pułapka i Marzenie. 
Po wybuchu wojny niemiecko – radzieckiej, w sierpniu 1941 roku , Wars z całym swoim zespołem, do którego należeli m.in.: Jerzy Petersburski, Henryk Gold, Emil Bruhl, Elon Haller, Julian Front, Adam Aston, Jerzy i Nora Neyowie, Albert Pradela i Franciszek Górkiewicz, wstąpił do Armii Andersa.
Szlak bojowy przez Iran, Irak, Palestynę, Egipt, do Włoch przeszedł Wars w stopniu podporucznika.
Przemierzając z armią Bliski Wschód został dyrygentem i kierownikiem muzycznym Polish Parade. 
Na jednym z koncertów Polish Parade był, służący w armii alianckiej, Luis Armstrong. 
We Włoszech Wars prowadził orkiestrę teatru rewiowego II Korpusu. 
W 1944 roku, będąc w Mediolanie z solistą, Adamem Astonem nagrał Czerwone Maki na Monte Casino.
Autorem słów do pieśni „Czerwone maki na Monte Cassino” był Feliks Konarski (Ref-Ren), a muzykę napisał Alfred Schütz , obaj byli żołnierzami II Korpusu Sił Zbrojnych.
Po demobilizacji Henryk Wars znalazł się w Wielkiej Brytanii, a w 1947 roku wraz żoną i dwójką dzieci wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i osiadł w Los Angeles i rozpoczął współpracę z producentami filmowymi w Hollywood.