17. Jazz w Armii gen. Andersa

II wojna światowa zmieniła losy wszystkich Polaków.
Przedstawiamy historie muzyków jazzowych, którzy:
– uniknęli wojennej tragedii
– walczyli w wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku
– zginęli z rąk okupanta
– przeżyli wojnę w Polsce będąc obcokrajowcami
– grali w lokalach dla Polaków
– grali w lokalach tylko dla Niemców
– trafili do obozów koncentracyjnych
– zostali zamknięci w gettach
– koncertowali na terenie Związku Radzieckiego
– przebyli szlak bojowy z Armią Andersa
– zostali po drodze w Jerozolimie
– byli członkami Polskiej YMCA
– pozostali po wojnie za granicą
– zamieszkali po wojnie w Polsce
Opracowanie Andrzej Rumianowski
na podstawie książki Krzysztofa Karpińskiego
i materiałów historycznych zebranych w Muzeum Jazzu .

Po sowieckiej napaści na Polskę 17 września 1939 roku w obozach jenieckich i łagrach znajdujących się w głębi Związku Radzieckiego znalazły się setki tysięcy polskich jeńców wojennych i cywili.

W czerwcu 1941 roku, po agresji III Rzeszy na ZSRR nastąpiła zmiana w stosunkach polsko-radzieckich i z obozów sowieckich zaczęto zwalniać dziesiątki tysięcy Polaków.

30 lipca 1941 roku w Londynie zawarto pakt, często nazywany układem Sikorski-Majski. Przywracał on stosunki dyplomatyczne między rządem RP,
a ZSRS i unieważniał sowiecko-niemieckie pakty z 1939 roku.
Umożliwił on utworzenie Armii Polskiej w ZSRS oraz uwolnienie z łagrów tysięcy polskich obywateli.

Podpisanie układu, Londyn, 30 lipca 1941. Od lewej: Władysław Sikorski, Anthony Eden, Winston Churchill i Iwan Majski

Z tysięcy wynędzniałych zesłańców i więźniów obozów generał Anders utworzył polskie wojsko, które wprawdzie na terenie ZSRR nie osiągnęło gotowości zbrojnej, ale odegrało dużą rolę w późniejszych bitwach II wojny światowej.

Wśród zmobilizowanych żołnierzy była duża grupa aktorów, reżyserów, muzyków, wśród nich także jazzowych: Feliks Konarski (Ref-Ren), Zbigniew Kurtycz, Jerzy Petersburski, Alfred Schütz, Henryk Wars, Henryk Gold i Fred Melodysta.

Wiosną 1942 roku ze względu na ciężkie warunki socjalne i militarne, za zgodą władz ZSRR, zmobilizowane jednostki ewakuowano do Iranu.

W ten sposób Związek Radziecki opuściło razem z generałem Andersem ponad 140 tysięcy osób. Blisko połowę stanowili cywile, w tym także dzieci.

Wyprowadzenie armii i ludności cywilnej z „nieludzkiej rosyjskiej ziemi” było prawdziwym majstersztykiem, także aprowizacyjnym, w zorganizowaniu czego kluczową rolę odegrał generał Anders.

Armia Andersa na Wschodzie, Iran 1942 r.

Zespół Polska Parada, II Korpus generała Andersa rok 1944.
Śpiewa Feliks Konarski (Ref-Ren), pianino Henryk Wars

W armii został powołany reprezentacyjny zespół muzyczny Polska Parada Polish Parade, pod przewodnictwem Henryka Warsa.
W 1942 roku w Teheranie odbyły się pierwsze oficjalne koncerty.
Polska Parada, jako zespół reprezentacyjny nowo utworzonej Armii Polskiej, odgrywał niezwykle ważną rolę propagandową, popularyzując tematykę polską.
Zespół dawał koncerty dla żołnierzy amerykańskich i angielskich, występował przed irackim królem i podczas wielu ważnych z politycznego punktu widzenia, okoliczności w Iranie, Iraku, Palestynie, Egipcie.

W kwietniu 1942 r. w Persji do żołnierzy Armii Andersa trafił Miś Wojtek, syryjski niedźwiedź brunatny.

Młodzi ludzie spragnieni towarzystwa zwierząt po kilku latach ciężkich przeżyć na zesłaniu w Rosji Sowieckiej, z radością przyjęli nowego towarzysza.

Miś na początku karmiony był skondensowanym mlekiem, ale rósł szybko i został oficjalnie wciągnięty na stan ewidencyjny 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii i z tą jednostką przeszedł cały szlak bojowy z Iranu przez Irak, Syrię, Palestynę, Egipt i Włochy.

Wojtek miał stopień kaprala, jadał razem z żołnierzami i spał z nimi w namiocie, potem w osobnej drewnianej skrzyni. Był łagodny i uwielbiał ludzi, jedna z opowieści mówi o jego pomocy w noszeniu amunicji podczas bitwy pod Monte Cassino.

Po wojnie wraz z żołnierzami trafił do Winfield Park koło Glasgow w Szkocji, gdzie 15 listopada 1947 r. po demobilizacji jednostki wojskowej pożegnał swoich przyjaciół i resztę życia spędził w ogrodzie zoologicznym w Edynburgu, gdzie często odwiedzali go żołnierze już w cywilu. Zmarł 2 grudnia 1963 r. w wieku 22 lat. Wojtek w sile wieku ważył 230 kilogramów i mierzył 180 cm.

Dla żołnierzy 2 Korpusu Polskiego był wyjątkowo ważnym przyjacielem, z którym dzielili trudy tułaczki, samotności po stracie bliskich, tęsknoty za Polską. Jednocześnie wprowadzał radość, powodował wybuchy śmiechu, a przede wszystkim był z żołnierzami każdego dnia podczas trudnych chwil.

Miś Wojtek ma kilka pomników łącznie z nowym odsłoniętym jesienią 2015 r. w Edynburgu. Dla kolejnych pokoleń jego historia to historia Armii Andersa.

https://poznajhistorie.org/exhibits/show/armia_andersa/mi—wojtek” rel=”noopener” target=”_blank”>Kapral miś Wojtek

Ruiny klasztoru na Monte Cassino, Fot.Wikipedia

Na początku 1944 roku Armia Andersa dotarła do Włoch i jako 2 Korpus Polski walczyła pod Monte Cassino.

Dla chwały zwycięstwa po bitwie Feliks Konarski (Ref-Ren) do muzyki Alfreda Schütza napisał legendarną pieśń: „Czerwone maki na Monte Cassino.”

ADAM ASTON

właśc. Adolf Loewinsohn, pseud. Adam Wiński, J. Kierski – piosenkarz

We wrześniu 1939 r. uciekł do Lwowa.
W latach 1940-1941 występował z orkiestrą Warsa na terenie ZSRR.
Przeszedł szlak bojowy z armią Andersa, walczył pod Monte Cassino.

EMIL BRÜH

skrzypek, kierownik orkiestry

Po wybuchu wojny dotarł do Lwowa (we wrześniu 1939 r.) i dołączył do orkiestry Ady’ego Rosnera. Po zajęciu miasta przez Niemców przedostał się w głąb ZSRR i związał się z orkiestrą Henryka Golda i Jerzego Petersburskiego. Przez pewien czas był więziony przez władze sowieckie. Później wstąpił do Armii Andersa i został przydzielony do powstającej orkiestry Warsa; przeszedł z nią szlak bojowy II Korpusu.
 

Po demobilizacji wyjechał do USA i zamieszkał w Filadelfii.

JULIAN FRONT

skrzypek, aranżer

Po wybuchu wojny przedostał się do Lwowa, gdzie w latach 1940-1941 grał na skrzypcach w orkiestrze Teatru Polskiego. W 1942 roku wstąpił do Armii Andersa i został zaangażowany do orkiestry Warsa.
Występował z nią w wielu miastach Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, a później m.in. w pałacu cesarskim w Teheranie.

Po demobilizacji (1946) osiadł w Tel Awiwie.

HENRYK GOLD

skrzypek, aranżer, dyrygent i kompozytor

Pod koniec 1939 roku przedostał się do Lwowa, gdzie spotkał Jerzego Petersburskiego. Pod egidą Filharmonii w Mińsku w jej filii w Białymstoku założyli wspólnie orkiestrę, która koncertowała w większych miastach Związku Radzieckiego.
Z armią Andersa w końcu 1942 r., jako członek orkiestry Henryka Warsa, Gold dotarł przez Teheran do Palestyny i Egiptu. W tym czasie z Jerzym Petersburskim i Fredem Melodystem stworzył trio, które w składzie: skrzypce, fortepian i wiolonczela, koncertowało przy ważniejszych okazjach w Tel Awiwie i Bagdadzie.

Po wojnie, wyjechał do Wielkie Brytanii, potem do Palestyny, Brazylii, Paryża i Nowego Jorku, gdzie zmarł 6 stycznia 1977 roku

FILIP GOLDBERG

Perkusista

Po wybuchu wojny znalazł się na terenie ZSRR, a następnie z Armią Andersa, jako członek orkiestry Henryka Warsa, dotarł do Palestyny i tam odłączył się od Armii Andersa.

Po wojnie osiadł w USA, prawdopodobnie w Chicago, i tam zmarł.

ZYGMUNT HAAR

właśc. Zygmunt Springer
saksofonista, klarnecista, perkusista, fotograf, grafik, autor tekstów

Po wybuchu wojny dotarli razem z bratem – Leopoldem Haarem (we wrześniu 1939) do Lwowa, gdzie występowali w lokalach tanecznych, a w 1941 r. przedostali się w głąb ZSRR, do Taszkientu. Wstąpili do Armii Andersa i rozpoczęli służbę w Wydziale Kultury i Prasy II Korpusu, zajmując się projektowaniem broszur i druków. Z armią Andersa dotarli do Włoch, następnie współpracowali z Biurem Propagandy i Informacji rządu emigracyjnego w Londynie. Zaprojektowali m.in. plakat, którego motto brzmiało: „Polska. My nie żebrzemy o wolność, my o nią walczymy.” Zygmunt Haar był autorem projektu okładki do pierwszego wydania nutowego Czerwonych maków na Monte Cassino.

LEON HELLER

skrzypek, saksofonista, perkusista, kompozytor

Po wybuchu wojny znalazł się na terenie Małopolski Wschodniej i dołączył do powstającej we Lwowie orkiestry Henryka Warsa.
Koncertował z nią na terenach ZSRR. Jako członek orkiestry Warsa przeszedł z Armią Andersa cały szlak bojowy.
Po wojnie zamieszkał w Los Angeles i tam zmarł.

TONY LEWITYN (LEVITYN)

skrzypek, wiolonczelista, pianista, saksofonista

Przed wybuchem drugiej wojny światowej występował z orkiestrą Ady’ego Rosnera i pozostał z nią nadal związany w ZSRR w czasie wojny.
W 1942 r. wstąpił do Armii Andersa, z którą dotarł do Palestyny. Walczył podczas wojny palestyńsko-izraelskiej w latach 1948-1949 i został ranny w prawą rękę, co uniemożliwiło mu grę na saksofonie.

ALFRED MELODYSTA

kompozytor, aranżer, wiolonczelista, skrzypek

We wrześniu 1939 r. został zmobilizowany i w stopniu sierżanta wziął udział w wojnie obronnej.
Po kapitulacji przedostał się do Lwowa, gdzie grał w orkiestrze teatralnej. W 1942 r. wstąpił do Armii Andersa Po wyjściu z Armią Andersa ze Związku Radzieckiego prowadził reprezentacyjne trio z Jerzym Petersburskim i Henrykiem Goldem.

ROMAN MESSING

skrzypek, dyrygent

Po wybuchu wojny związał się z orkiestrą ADY ROSNERA, z którą koncertował jeżdżąc po ZSRR.
W mieście Frunze orkiestra Ady Rosnera spotkała się z Armią Andersa i 14 z 26 muzyków orkiestry Rosnera przeszło do Armii Andersa. Jednym z tych muzyków był Roman Messsing. Z Armią Andersa dotarł do Palestyny i tam pozostał.

JERZY PETERSBURSKI

kompozytor, band-leader i pianista

We wrześniu 1939 r. wyjechał do Białegostoku, gdzie z Zygmuntem Karasińskim współpracował w Teatrze Miniatur, a po likwidacji zespołu dotarł do Lwowa.
Ze spotkanym tam Henrykiem Goldem podjął nieudaną próbę założenia orkiestry.
Wkrótce obydwaj powrócili do Białegostoku i zatrudnili się w organizowanej właśnie filii Filharmonii Mińskiej.
Tam też z pochodzącym z Katowic Stanisławem Landauem stworzyli orkiestrę, z którą koncertowali w całym Związku Radzieckim. 


Petersburski współpracował też z estradowymi orkiestrami Izaaka Dunajewskiego i Leonida Utiosowa.
W 1940 r. przebywał w Moskwie i tam napisał Niebieską chusteczkę, która stała się słynna nie tylko w ZSRR.
W 1942 r. wraz z orkiestrą wstąpił do armii Andersa i jako sierżant 1. Pułku przeszedł z nią szlak bojowy. 


W Iraku z Henrykiem Goldem (skrzypce) i Fredem Melodystem (wiolonczela) stworzył trio, z którym występował podczas reprezentacyjnych przyjęć, następnie udał się do Tel Awiwu i występował jako pianista w teatrze Ohel.
Jeszcze w 1942 r. znalazł się w Kairze i prowadził audycje radiowe dla żołnierzy. Potem dotarł do Włoch.

Po demobilizacji w 1947 r. wyjechał do Brazylii (Rio de Janeiro i São Paulo) i przez dwa lata grał w duecie fortepianowym z Alfredem Schützem (kompozytorem Czerwonych maków na Monte Cassino), wielokrotnie improwizując na temat własnych kompozycji.

ALBERT PRADELLA

saksofonista, skrzypek, kompozytor, aranżer

Po wybuchu drugiej wojny światowej uciekł do wschodniej części Polski, następnie do ZSRR. Współpracował z zespołem Henryka Golda i Jerzego Petersburskiego. 
W 1942 r. wstąpił do Armii Andersa i trafił do orkiestry Henryka Warsa.

W 1944 r. orkiestra wystąpiła w Kairze na dworze króla Faruka obok wielu gwiazd amerykańskich, m.in. Freda Astaire’a i Ginger Rogers oraz podobno samego Louisa Armstronga. Przeszedł szlak bojowy II Коrpusu zakończony we Włoszech. Zaraz po wojnie Pradella wrócił do Polski.

HENRYK WARS

właśc. Warszawski lub Warszowski kompozytor, dyrygent, aranżer i pianista.

W 1939 roku Wars jako podchorąży walczył w kampanii wrześniowej i w okolicach Lublina dostał się do niewoli niemieckiej.
Udało mu się zbiec z transportu i dotrzeć na początku 1940 roku do Lwowa.


Początkowo grał w zespole Tea Jazz Feliksa Konarskiego, (Ref-Rena), później założył własną, 30-osobową orkiestrę profesjonalnych muzyków, w której konferansjerem był Eugeniusz Bodo. 

Orkiestra cieszyła się niesłychanym powodzeniem, występowała w Moskwie, Odessie, Kursku, Jarosławiu i Leningradzie. 
W 1943 roku Wars napisał muzykę do 2 radzieckich filmów: Statek pułapka i Marzenie. 

Po wybuchu wojny niemiecko – radzieckiej, w sierpniu 1941 roku , Wars z całym swoim zespołem, do którego należeli m.in.: Jerzy Petersburski, Henryk Gold, Emil Bruhl, Elon Haller, Julian Front, Adam Aston, Jerzy i Nora Neyowie, Albert Pradela i Franciszek Górkiewicz, wstąpił do Armii Andersa.

Szlak bojowy przez Iran, Irak, Palestynę, Egipt, do Włoch przeszedł Wars w stopniu podporucznika.

Przemierzając z armią Bliski Wschód został dyrygentem i kierownikiem muzycznym Polish Parade. 
Na jednym z koncertów Polish Parade był, służący w armii alianckiej, Luis Armstrong. 

We Włoszech Wars prowadził orkiestrę teatru rewiowego II Korpusu. 

W 1944 roku, będąc w Mediolanie z solistą, Adamem Astonem nagrał Czerwone Maki na Monte Casino.

Autorem słów do pieśni „Czerwone maki na Monte Cassino” był Feliks Konarski (Ref-Ren), a muzykę napisał Alfred Schütz , obaj byli żołnierzami II Korpusu Sił Zbrojnych.
Po demobilizacji Henryk Wars znalazł się w Wielkiej Brytanii, a w 1947 roku wraz żoną i dwójką dzieci wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i osiadł w Los Angeles i rozpoczął współpracę z producentami filmowymi w Hollywood.