paź 29 2024
17. Jazz w Armii gen. Andersa
Oprac. Andrzej Rumianowski w oparciu o książkę Krzysztofa Karpińskiego „BYŁ JAZZ, KRZYK JAZZ-BANDU W MIĘDZYWOJENNEJ POLSCE”
| POPRZEDNI ODCINEK | WSZYSTKIE ODCINKI | OSTATNI ODCINEK |
II wojna światowa zmieniła losy wszystkich Polaków.
Przedstawiamy historie muzyków jazzowych, którzy:
– uniknęli wojennej tragedii
– walczyli w wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku
– zginęli z rąk okupanta
– przeżyli wojnę w Polsce będąc obcokrajowcami
– grali w lokalach dla Polaków i w lokalach dla Niemców
– trafili do obozów koncentracyjnych i gett
– koncertowali na terenie Związku Radzieckiego
– przebyli szlak bojowy z Armią Andersa
– byli członkami Polskiej YMCA
– pozostali po wojnie za granicą
– zamieszkali po wojnie w Polsce
Opracowanie Andrzej Rumianowski
na podstawie książki Krzysztofa Karpińskiego
i materiałów historycznych zebranych w Muzeum Jazzu .
Z „nieludzkiej rosyjskiej ziemii” do Włoch
Po sowieckiej napaści na Polskę 17 września 1939 roku do obozów jenieckich i łagrów znajdujących się w głębi Związku Radzieckiego wywieziono setki tysięcy polskich jeńców wojennych i cywili.
W czerwcu 1941 roku, po napaści III Rzeszy na ZSRR, nastąpiła zmiana w stosunkach polsko-radzieckich i z obozów sowieckich zaczęto zwalniać setki tysięcy Polaków.
14 sierpnia 1941 roku podpisano umowę o formowaniu Polskich Sił Zbrojnych pod dowództwem generała Władysława Andersa.
Z tysięcy wynędzniałych zesłańców i więźniów obozów generał Anders utworzył polskie wojsko, które wprawdzie na terenie ZSRR nie osiągnęło gotowości zbrojnej, ale odegrało dużą rolę w późniejszych bitwach II wojny światowej.
Wśród zmobilizowanych żołnierzy była duża grupa aktorów, reżyserów, muzyków, wśród nich także jazzowych: Feliks Konarski (Ref-Ren), Zbigniew Kurtycz, Jerzy Petersburski, Alfred Schütz, Henryk Wars, Henryk Gold i Fred Melodyst.
Wiosną 1942 roku ze względu na ciężkie warunki socjalne i militarne, za zgodą władz ZSRR, zmobilizowane jednostki ewakuowano do Iranu.
W ten sposób Związek Radziecki opuściło razem z generałem Andersem ponad 140 tysięcy osób. Blisko połowę stanowili cywile, w tym także dzieci.
Wyprowadzenie armii i ludności cywilnej z „nieludzkiej rosyjskiej ziemi” było prawdziwym majstersztykiem, także aprowizacyjnym, w zorganizowaniu czego kluczową rolę odegrał generał Anders.
Zespół Polska Parada, II Korpus generała Andersa 1944 śpiewa Feliks Konarski, pianino Henryk Wars
W armii został powołany reprezentacyjny zespół muzyczny Polska Parada Polish Parade, pod przewodnictwem Henryka Warsa.
W 1942 w Teheranie odbyły się pierwsze oficjalne koncerty.
Polska Parada, jako zespół reprezentacyjny nowo utworzonej Armii Polskiej, odgrywał niezwykle ważną rolę propagandową, popularyzując tematykę polską.
Zespół dawał koncerty dla żołnierzy amerykańskich i angielskich, występował przed irackim królem i podczas wielu ważnych z politycznego punktu widzenia, okoliczności w Iranie, Iraku, Palestynie, Egipcie.
Podczas drogi z Iranu do Palestyny wielu żołnierzy pochodzenia żydowskiego decydowało się na ucieczkę z armii i osiedlenie się na historycznie żydowskich terenach. Tam brali udział w powojennej walce o utworzenie niepodległego państwa Izrael. Anders nie tylko potępiał antyżydowskie nastroje w wojsku, które były konsekwencją uprzedzeń, niezrozumienia i częściowego braku integracji, ale i przymykał oko na dezercje Żydów podczas pobytu w Palestynie, umożliwiając im wstąpienie do tamtejszej armii. Wyrażał także zgodę na tzw. „urlopowanie”, składając w ten sposób hołd narodowi walczącemu o niepodległe państwo. „Urlopowanie” było administracyjną formalizacją dezercji żydowskich żołnierzy, którzy w późniejszym czasie brali udział w tworzeniu państwa Izrael. Polacy udzielali im urlopu, wobec czego nie musieli ścigać dezerterów.
Na zdjęciu 6. Pułk Pancerny Dzieci Lwowskich w Palestynie (źródło: materiały prasowe wydawnictwa Znak Horyzont).
Armia Andersa dotarła do Włoch, gdzie jako 2 Korpus Polski walczyła m.in. pod Monte Cassino.
Dla chwały zwycięstwa po bitwie Feliks Konarski (Ref-Ren) do muzyki Feliksa Schutza napisał „Czerwone maki na Monte Cassino” .
10 ży. EMIL BRUH – 7 odc, 8 odc, 11 odc, 12 odc, 18 odc
skrzypek, kierownik orkiestry
Po wybuchu wojny dotarł do Lwowa (we wrześniu 1939 r.) i dołączył do orkiestry Ady’ego Rosnera. Po zajęciu miasta przez Niemców przedostał się w głąb ZSRR i związał się z orkiestrą Henryka Golda i Jerzego Petersburskiego. Przez pewien czas był więziony przez władze sowieckie. Później wstąpił do armii Andersa i został przydzielony do powstającej orkiestry Warsa; przeszedł z nią szlak bojowy II Korpusu. Po demobilizacji wyjechał do USA i zamieszkał w Filadelfii.
—————————————————-
31 ży. HENRYK GOLD – 11 odc, mapa
skrzypek, aranżer, dyrygent i kompozytor
Pod koniec 1939 r. przedostał się do Lwowa, gdzie spotkał Jerzego Petersburskiego. Pod egidą filharmonii w Mińsku w jej filii w Białymstoku założyli wspólnie orkiestrę, która koncertowała w większych miastach Związku Radzieckiego.
Z armią Andersa w końcu 1942 r., jako członek orkiestry Henryka Warsa, Gold dotarł przez Teheran do Palestyny i Egiptu. W tym czasie z Jerzym Petersburskim i Fredem Melodystem stworzył trio, które w składzie: skrzypce, fortepian i wiolonczela, koncertowało przy ważniejszych okazjach w Tel Awiwie i Bagdadzie.
—————————————————-
32 ży. FILIP GOLDBERG – 12 odc, 18 odc
Perkusista
Po wybuchu wojny znalazł się na terenie ZSRR, a następnie z armią Andersa, jako członek orkiestry Henryka Warsa, dotarł do Palestyny. Osiadł w USA, prawdopodobnie w Chicago, i tam zmarł.
—————————————————-
35 ży. ZYGMUNT HAAR Lwów, 12 odc
właśc. Zygmunt Springer, saksofonista, klarnecista, perkusista, fotograf, grafik, autor tekstów
Po wybuchu wojny dotarli razem z bratem – Leopoldem Haarem (we wrześniu 1939) do Lwowa, gdzie występowali w lokalach tanecznych, a w 1941 r. przedostali się w głąb ZSRR, do Taszkientu. Wstąpili do armii Andersa i rozpoczęli służbę w Wydziale Kultury i Prasy II Korpusu, zajmując się projektowaniem broszur i druków. Z armią Andersa dotarli do Włoch, następnie współpracowali z Biurem Propagandy i Informacji rządu emigracyjnego w Londynie. Zaprojektowali m.in. plakat, którego motto brzmiało: „Polska. My nie żebrzemy o wolność, my o nią walczymy”. Zygmunt Haar był autorem projektu okładki do pierwszego wydania nutowego Czerwonych maków na Monte Cassino.
—————————————————-
38 ży. LEON HELLER – 7 odc, 12 odc, 18 odc
skrzypek, saksofonista, perkusista, kompozytor
Po wybuchu wojny znalazł się na terenie Małopolski Wschodniej i dołączył do powstającej we Lwowie orkiestry Henryka Warsa. Koncertował z nią na terenach ZSRR. Jako członek orkiestry Warsa przeszedł z armią Andersa cały szlak bojowy.
Po wojnie zamieszkał w Los Angeles i tam zmarł.
—————————————————-
62 ży. ALFRED MELODYST – (3) odc (12) odc(11) odc
kompozytor, aranżer, wiolonczelista, skrzypek
We wrześniu 1939 r. został zmobilizowany i w stopniu sierżanta wziął udział w wojnie obronnej (3). Po kapitulacji przedostał się do Lwowa, gdzie grał w orkiestrze teatralnej. W 1942 r. wstąpił do Armii Andersa (12) Po wyjściu Armii Andersa ze Związku Radzieckiego prowadził reprezentacyjne trio z Jerzym Petersburskim i Henrykiem Goldem (11)
—————————————————-
77 ży. ALBERT PRADELLA – (11) odc (12) odc (18) odc
saksofonista, skrzypek, kompozytor, aranżer
Po wybuchu drugiej wojny światowej uciekł do wschodniej części Polski, a następnie do ZSRR. Współpracował z zespołem Henryka Golda i Jerzego Petersburskiego. W 1942 r. wstąpił do Armii gen. Andersa i trafił do orkiestry Henryka Warsa.
W 1944 r. orkiestra wystąpiła w Kairze na dworze króla Faruka obok wielu gwiazd amerykańskich, m.in. Freda Astaire’a i Ginger Rogers oraz podobno samego Louisa Armstronga. Przeszedł szlak bojowy II Коrpusu zakończony we Włoszech. Zaraz po wojnie Pradella wrócił do Polski.
—————————————————-
| POPRZEDNI ODCINEK | WSZYSTKIE ODCINKI | OSTATNI ODCINEK |