7. Jazz za murami getta.

II wojna światowa zmieniła losy wszystkich Polaków.
Przedstawiamy historie muzyków jazzowych, którzy:
– uniknęli wojennej tragedii
– walczyli w wojnie obronnej we wrześniu 1939 roku
– zginęli z rąk okupanta
– przeżyli wojnę w Polsce będąc obcokrajowcami
– grali w lokalach dla Polaków
– grali w lokalach tylko dla Niemców
– trafili do obozów koncentracyjnych
– zostali zamknięci w gettach
– koncertowali na terenie Związku Radzieckiego
– przebyli szlak bojowy z Armią Andersa
– zostali po drodze w Jerozolimie
– byli członkami Polskiej YMCA
– pozostali po wojnie za granicą
– zamieszkali po wojnie w Polsce
Opracowanie Andrzej Rumianowski
na podstawie książki Krzysztofa Karpińskiego
i materiałów historycznych zebranych w Muzeum Jazzu .

Warszawskie getto podzielone było na dwie części.
Ulica Chłodna, należąca do części aryjskiej, była granicą małego i dużego getta. Małe getto, zajmujące część południową, zamieszkiwali bogatsi Żydzi, duże getto, także biedota żydowska.
26 stycznia 1942 roku nad ulicą Chłodną, przy skrzyżowaniu z ulicą Żelazną pobudowano pieszą kładkę. Kładka funkcjonowała do 9 sierpnia, czasu likwidacji małego getta. Nazywana była mostem westchnień, gdyż roztaczał się z niej widok miasta poza gettem.

W warszawskim getcie znalazło się wielu żydowskich muzyków, większość z nich próbowała grać w lokalach tam funkcjonujących.

Od początku w warszawskim getcie, które 16 listopada 1940 stało się zamkniętą strefą organizowano życie kulturalne. Działały teatrzyki, kabarety, odbywały się koncerty.

Grano muzykę jazzową, ale także symfoniczną.

W pierwszych miesiącach Niemcy tolerowali to. Działalność rozrywkową prowadzono m.in. w kawiarni „Nowoczesna” (ul. Nowolipki), gdzie występowała orkiestra Artura Golda, czy w „Feminie” (ul. Leszno), gdzie kierownikiem muzycznym teatru rewiowego był Iwo Wesby.

W „Melody Palace” (ul.Rymarska 12) grała orkiestra Zygmunta Berlanda.
Przed wojną lokal ten nosił nazwę Palais de Danse.

W roku 1940 w warszawskim getcie znalazł się Artur Gold, starszy brat Henryka Golda. Z saksofonistą Bobbym Fiedlerem z zespołu Ady’ego Rosnera zorganizował orkiestrę, która koncertowała w kawiarni (restauracji) Nowoczesna, przy ulicy Nowolipki 10. Z afiszów wiadomo, że w repertuarze miała przeróbki jazzowe muzyki ze znanych filmów oraz kompozycje własne. Niekiedy występowała z nimi Anna Fischer, śpiewając „amerykańskie piosenki jazzowe”.
W 1942 r. Artur Gold został wywieziony do Treblinki i zmuszony do grania w niemieckim klubie obozowym Casino. Zginął z rąk hitlerowców 2 VIII 1943 r.

W warszawskim getcie prócz muzyków żydowskich występowali również polscy muzycy Aleksander Tumel, Bronisław Stasiak i Amerykanin Georg Scott. Honoraria swoje przekazywali żydowskim kolegom, którzy nie mogli opuszczać murów getta.

1941. rok warszawskie getto, sprzedaż kartofli w okolicy Melody Palace przy ulicy Rymarskiej 12 źródło: https://www.bild.bundesarchiv.de/dba/de/

Po wyłączeniu, w 1942 roku, ulicy Rymarskiej z getta lokal Melody Palace, przeszedł w ręce polskich właścicieli i zmienił nazwę na Melodia.
Początkowo odbywały się tam pokazy walk zapaśników i bokserów, z czasem lokal przyjął charakter varieté.
W jego salach występowali znani przedwojenni polscy piosenkarze i aktorzy, jak Stefcia Górska, Hanka Brzezińska, Mieczysław Fogg, Karol Hanusz, Janina Winarska, Zbyszek Rakowiecki, Czesław Skonieczny, a grała oczywiście orkiestra Georga Scotta.

Lokal działał do wybuchu powstania warszawskiego.

16 maja 1943 roku Niemcy wysadzili wielką synagogę na Tłomackiem jako akt dokumentujący upadek powstania w getcie.

Krajobraz warszawskiego getta z jedynym ocalałym kościołem św. Augustyna, który pozostawał jako znak rozpoznawczy nad zrównanym z ziemią terenem getta.
 
 

ZYGMUNT (ZELMAN) BOKSER

Po wybuchu II wojny światowej został zamknięty w getcie warszawskim, gdzie grał na wiolonczeli w kwartecie smyczkowym z Jakubem Messerem, Mosesem Girkulskim i Danielem Krakowskim.
 

Po wojnie wyjechał do USA.

LEON BORUŃSKI

pianista, kompozytor

Po wybuchu wojny przedostał się do Białegostoku, gdzie został kierownikiem muzycznym Teatru Miniatur, którego dyrektorem był jego kuzyn Kazimierz Krukowski.
W maju 1940 roku związał się z orkiestrą Ady’ego Rosnera i odbył z nią tournée po ZSRR z programem lwowskiego Jazzu Teatralizowanego.
We wrześniu 1940 roku wrócił do Białegostoku, skąd pojechał do Warszawy. Do wiosny 1942 roku występował w getcie z recitalami, m.in. w składzie orkiestry symfonicznej prowadzonej przez Adama Furmańskiego.
Następnie ze względu na chorobę płuc znalazł się w sanatorium w Otwocku.
Był partnerem życiowym aktorki Stefanii Górskiej.

Zginął latem 1942 roku w sanatorium w Otwocku w dokonanej przez hitlerowców egzekucji jego pensjonariuszy.


MICHAŁ FERSZKO

pianista i kompozytor

Młodszy brat Stanisława Ferszko także pianista odtwórca muzyki Chopina, komponował i wykonywał również muzykę rozrywkową. Grał w orkiestrach Henryka Golda i Henryka Warsa. W 1940 roku znalazł się w getcie warszawskim, gdzie należał do orkiestry Artura Golda.

Zginął zamordowany przez hitlerowców w 1942 roku

ARKADY FLATO (FLATEAU)

skrzypek, wiolonczelista, aranżer

W czasie wojny Flato znalazł się w warszawskim getcie. Grał w Cygańskiej Tawernie, a na początku 1941 roku jako skrzypek solista w orkiestrze Artura Golda w kawiarni Nowoczesna.
 
Istnieją trzy wersje okoliczności śmierci Arkadego Flato.
Według pierwszej zginął w Treblince w 1942 roku, według drugiej w obozie pracy w Trawnikach w 1943, a zgodnie z trzecią popełnił samobójstwo w warszawskim getcie.

ADAM FURMAŃSKI

Jesienią 1940 roku trafił do warszawskiego getta, gdzie zorganizował orkiestrę uliczną, a następnie z Marianem Neuteichem i Szymonem Pullmanem kierował siedemdziesięcioosobową Żydowską Orkiestrą Symfoniczną, w której solistą był m.in. Leon Boruński.

Został zamordowany w Treblince, prawdopodobnie w 1943 roku.

ARTUR GOLD

skrzypek i kompozytor

Starszy brat Henryka Golda.
W 1940 r. Artur Gold znalazł się w warszawskim getcie. Z saksofonistą Bobbym Fiedlerem z zespołu Ady’ego Rosnera zorganizował orkiestrę, która koncertowała w kawiarni Nowoczesna. Z afiszów wiadomo, że w repertuarze miała przeróbki jazzowe muzyki ze znanych filmów oraz kompozycje własne. Niekiedy występowała z nią lubiana Anna Fischer, śpiewając „amerykańskie piosenki jazzowe”.

W 1942 roku Artur Gold został wywieziony do Treblinki i zmuszony do grania w niemieckim klubie obozowym Casino.
Zginął z rąk hitlerowców 2 VIII 1943 roku.

WIERA GRAN

właśc. Dwojra Grinberg lub Grynberg, pseud. Sylwia Green, piosenkarka i aktorka

Po wybuchu wojny wyjechała do Lwowa, śpiewała tam w kawiarni Palace i kinoteatrze Stylowy. W 1940 roku wróciła do Warszawy, a w 1941. znalazła się w getcie. Na terenie getta występowała w Feminie, Sztuce i Melody Palace wraz z Leonem Boruńskim oraz duetem fortepianowym Władysław Szpilman i Adolf Goldfeder.

Po ucieczce z getta (w sierpniu 1942) zamieszkała w Babicach pod Warszawą u swojego męża, Kazimierza Jezierskiego.

Po wojnie występowała w Łodzi, Krakowie oraz Warszawie z Orkiestrą Polskiego Radia pod dyrekcją Stefana Rachonia. Nagrywała dla reaktywowanej w Poznaniu wytwórni płytowej Odeon.
Niesłusznie oskarżona o współpracę z hitlerowcami, w 1950 roku wyemigrowała z Polski. Koncertowała w wielu miejscach Europy, a także poza nią. Osiadła w Paryżu. Podjęła współpracę z Charles’em Aznavourem oraz z teatrem Alhambra Maurice’a Chevaliera. W 1965 roku podczas odwiedzin w Polsce nagrała płytę z zespołem Jerzego Abratowskiego.
W 1981 r. wydała autobiografię Sztafeta oszczerców, w której rozprawiła się z osobami pomawiającymi ją o współpracę z hitlerowcami.
Wszelkie postępowania prowadzone w sprawie Wiery Gran (także z jej inicjatywy) zostały prawomocnie zakończone, a orzeczenia Sądu Centralnego Związku Zawodowego Artystów Scen Polskich z 15 X 1945 roku, Ekspozytury Prokuratury Specjalnego Sądu Karnego w Warszawie z 26 XI 1945 roku, Komisji Weryfikacyjnej dla Muzyków z 20 IV 1946 r. i Sądu Społecznego przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce z 28 IV 1949 roku były dla niej korzystne.
Wątpliwości co do jej postawy w czasie okupacji niemieckiej są niezrozumiałe i krzywdzące.

SZYMON KATASZEK

pianista, kompozytor, dyrygent, aranżer

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 r. Szymon Kataszek wrócił do Warszawy; wkrótce trafił do getta. Tam kierował trzydziestoosobową orkiestrą Służby Porządkowej. Adam Czerniakow w Dzienniku Getta warszawskiego napisał, że 24 V 1942 r. Kataszek dyrygował koncertem w gminie żydowskiej przy ul. Grzybowskiej, a 7. czerwca tegoż roku jego orkiestra zagrała na otwarciu ogródka dla dzieci. Był to ostatni akcent działalności artysty.
Istnieje kilka rozbieżnych wersji dotyczących śmierci Szymona Kataszka. Według pierwszej, gdy był pianistą we Lwowie, po wkroczeniu hitlerowców został rozpoznany przez niemieckiego oficera w jednej z kawiarni, aresztowany i zastrzelony. Inna wersja mówi, że po aresztowaniu przewieziono go do Warszawy na przesłuchanie, ustalono bowiem, że miał bliskie kontakty z Chrabczenką, komisarzem NKWD i grał na przyjęciu u oficerów sowieckich (tak twierdził Władysław Szpilman), a zastrzelono go znacznie później. Według kolejnej wersji ukrywał się na aryjskich papierach jako folksdojcz i dyrygował orkiestrą SS. Podczas inspekcji został rozpoznany przez gestapowca, który go znał z przedwojennych występów, trafił na Pawiak i tam zginął (wersja Jonasa Turkowa). Według Mariana Fuksa, historyka, Kataszek prowadził w getcie warszawskim orkiestrę Służby Porządkowej, a następnie uciekł do Lwowa, gdzie pod przybranym nazwiskiem grał w niemieckim lokalu rozrywkowym. Tam rozpoznany przez Niemca, został aresztowany i rozstrzelany w 1943 roku.
Dopiero niedawno udało się ustalić w sposób niebudzący wątpliwości, że Kataszek z warszawskiego getta trafił pod koniec 1942 r. lub na początku 1943 na Pawiak i 22 V 1943. został rozstrzelany. Stwierdzono to na podstawie relacji (w sprawie sądowej o uznanie go za zmarłego) znajomej artysty, która przeczytała o tym w biuletynie informacyjnym okupacyjnych władz niemieckich, oraz jego żony, która przeżyła wojnę.

HENRYK SPERBER

saksofonista tenorowy i skrzypek

Urodził się 28 II 1889 r. w Krakowie. Był saksofonistą tenorowym i skrzypkiem, twórca orkiestry The Jolly Boys Band.
Bracia Henryk i Stanisław Sperberowie byli saksofonistami i skrzypkami.
W czasie okupacji niemieckiej zespół występował w warszawskim Cafe Gartner na terenie getta, ul. Tłomackie 40.

SAMUEL WEINROTH

skrzypek, kompozytor

Weinroth zmarł lub został zamordowany przez hitlerowców w 1942 r., prawdopodobnie w warszawskim getcie.