Ornette Coleman

Oprac. Ewa Kałużna


89. lat temu (9 marca 1930 ) urodził się ojciec free jazzu, wielki innowator, wybitny saksofonista, kompozytor i lider, jeden z najważniejszych muzyków jazzu nowoczesnego i najważniejszych artystów w całej historii tej muzyki.
Stworzył zupełnie nowy język wypowiedzi, zainicjował nowy kierunek jazzu, był jednym z przywódców awangardy, która wciąż jest impulsem dla kolejnych pokoleń muzyków. Pod koniec życia stał się ikoną, uosobieniem niezależnego ducha Ameryki...

ORNETTE COLEMAN

(właśc. Randolph Denard Ornette Coleman, ur. 9 marca 1930, zm. 11 czerwca 2015).
Podstawowym instrumentem Colemana był saksofon altowy, ale grał również na trąbce i skrzypcach, stosując niestandardową technikę poprzez traktowanie skrzypiec jako instrument perkusyjny.
Był artystą kontrowersyjnym, nie przez wszystkich rozumianym, przez jednych uważanym za geniusza, przez innych - za szarlatana, muzykiem nie w pełni docenianym, ale szeroko komentowanym, uhonorowanym najwyższymi nagrodami.


Otrzymał Nagrodę Pulitzera za "Sound Grammar", stypendium dla geniuszy Fundacji MacArthura, dwie nagrody Guggenheima, Grammy Lifetime Achievement Award za całokształt twórczości, doktoraty honorowe amerykańskich uczelni. Był także laureatem NEA Jazz Masters Award.
Jego linie melodyczne wywodzą się z prostych pieśni amerykańskiej muzyki ludowej, z tradycji bluesa i bebopu. Niektóre utwory weszły na stałe do standardów jazzowych - "When Will the Blues Leave" (1958)


"Turnaround" (1959)




"Una Muy Bonita" (1960)



i przede wszystkim przejmująca, tragiczna ballada, "Lonely Woman" (1959)



Ornette był wychowywany przez samotną matkę, jego ojciec zmarł, gdy chłopiec miał siedem lat. Rozpoczął naukę gry na saksofonie altowym w wieku 14 lat i zasadniczo był samoukiem. Jego pierwszymi wzorami byli Illinois Jacquet, Arnett Cobb i Charlie Parker.
W 1949 zaczął działalność, grając na saksofonie altowym i barytonowym w zespołach rhythmandbluesowych i bebopowych w rodzinnym Teksasie.
W 1953 przeprowadził się do Los Angeles, gdzie pracował jako windziarz, doskonalił umiejętności muzyczne jako samouk, ale głównie poświęcił się studiowaniu teorii muzyki, zwłaszcza kompozycji. Tam rok później poślubił poetkę, Jayne Cortez (rozwiedli się w 1964).

W 1954 kupił biały plastikowy saksofon altowy, który stał się jego znakiem rozpoznawczym. Otoczył się gronem młodych artystów, z którymi znalazł wspólny język, i zaczął pracować nad wizją nowej muzyki. Byli wśród nich pianiści Paul Bley i Walter Norris, trębacze Bobby Bradford i Don Cherry, kontrabasista Charlie Haden, perkusiści Ed Blackwell i Billy Higgins.

Od początku kariery prezentował bardzo indywidualne i eksperymentalne podejście do muzyki, co spotykało się z niechęcią ówczesnych jazzmanów. Coleman słuchał Parkera, ale słyszał tę muzykę zupełnie inaczej niż pozostali. Szukał własnej ścieżki. Jego koledzy sądzili, że Ornette fałszuje, że nie stroi, nie rozumie harmonii, nie zna funkcji, nie trzyma rytmu, wypada z frazy.
Od wczesnego okresu gra Colemana wyróżniała się charakterystycznym dźwiękiem, którego źródłem były właśnie saksofony z plastiku.

Przełom nastąpił w 1958, gdy zgłosił się do producenta Lestera Koeniga, by zaoferować mu kilka swoich kompozycji do wykorzystania podczas sesji nagraniowych. Koening nie tylko zaakceptował jego kompozycje, ale również zaproponował mu nagranie albumu.
Pierwszych nagrań płytowych Coleman dokonał więc dla wytwórni Contemporary w 1958 i 1959. Ukazały się one na dwóch albumach: "Something Else!" https://www.youtube.com/watch?v=x0naskipTzc i "Tomorrow Is the Question!" https://www.youtube.com/watch?v=4zrW7jLFac0

To rzeczywiście było coś innego - rozkrzyczana, dysonansowa, kolektywnie improwizowana muzyka, jakiej nikt wcześniej nie słyszał. Razem z Colemanem grali tu Don Cherry, Walter Norris, Don Payne i Billy Higgins. Na płycie "Tomorrow Is the Question!" nie było już fortepianu - instrumentu harmonicznego, który ograniczałby swobodę pozostałych muzyków.

W 1959 Coleman i Cherry, dzięki pomocy Guthera Schullera i Johna Lewisa z Modern Jazz Quartet, wzięli udział w letnich kursach w Jazz School w Lennox w stanie Massachussets.

W tym samym roku Coleman podpisał kontrakt z Atlantic, z którą w ciągu następnych trzech lat wydał aż dziewięć albumów, m.in. "The Shape of Jazz to Come" (1959) https://www.youtube.com/watch?v=Cpf99MZQhIM
"Change of the Century" (1959) https://www.youtube.com/watch?v=kqwdRBWvPs0
"This Is Our Music" (1960)
"Free Jazz: A Collective Improvisation" (1960)
"Ornette!" (1961) https://www.youtube.com/watch?v=-4LtE6j4UOw "Ornette on Tenor" (1961) https://www.youtube.com/watch?v=uDBrnDU5VvQ
oraz "Twins" (1961) https://www.youtube.com/watch?v=NBWJ55zMyq4

Wtedy też przejawiło się upodobanie Colemana do składów, określanych jako "podwójne tria" lub "podwójne kwartety", ze zdwojoną obsadą instrumentów.
Płytę "Free Jazz: A Collective Improvisation" z 1960, będącą w zasadzie zapisem 40-minutowej kolektywnej improwizacji, nagrał "podwójny kwartet" w składzie:
Ornette Coleman - saksofon altowy
Eric Dolphy - klarnet basowy
Don Cherry i Freddie Hubbard - trąbki
Charlie Haden i Scott LaFaro - kontrabasy
Ed Blackwell i Billy Higgins - zestawy perkusyjne.
Od tytułu tej płyty wziął nazwę kierunek muzyczny, znany jako FREE JAZZ, który wciąż uchodzi za synonim awangardy.

W Donie Cherrym znalazł Coleman partnera muzycznego, z którym nagrał płyty, uważane obecnie za przełomowe. Ornette Coleman i Don Cherry rozumieli się w solówkach w sposób niemal telepatyczny, zaś głęboki bas Charlie'ego Hadena dawał silne tonalne centrum, a spajał to wszystko luźny puls perkusji Billy'ego Higginsa.

Wykonując wyłącznie własne kompozycje, Coleman dystansował się od standardów, które były podstawą repertuaru większości ówczesnych zespołów.

Coleman rozpoczął także wówczas występy w klubie "Five Spot" w Nowym Jorku
10-tygodniowa rezydencja Kwartetu Colemana wzbudziła ogromne zainteresowanie, ale i kontrowersje, podzieliła środowisko jazzowe na wyznawców i przeciwników. Ten ważny w historii jazzu epizod doczekał się nawet książki - "The Battle of the Five Spot. Ornette Coleman and the New York Jazz Field" (2006) https://www.youtube.com/watch?v=x2ieltG2PVk

W "Five Spot" w kwartecie Colemana grali: Cherry, Haden, na perkusji Higgins, a podczas kolejnej, 4-miesięcznej rezydencji w 1960, Ed Blackwell. Było o nich głośno. Oto w mieście pojawił się kwartet, który prezentował radykalną koncepcję jazzu. Wszyscy ciągnęli do "Five Spot", by sprawdzić zagrożenie - John Coltrane, Miles Davis, Leonard Bernstein, Norman Mailer, James Baldwin. Niektórzy wychodzili z klubu oburzeni, zdegustowani. Jeszcze w Los Angeles saksofonista Dexter Gordon nakazał Colemanowi zejść z estrady. W "Five Spot", gdy Coleman próbował dołączyć do zespołu Maksa Roacha, wszyscy muzycy opuścili scenę, a po wyjściu z klubu Roach uderzył Colemana pięścią w twarz.

Pod koniec 1962 koncert grupy Colemana w nowojorskiej Town Hall, z basistą Davidem Izenzonem i perkusistą Charlesem Moffetem, okazał się wielkim tryumfem i został wydany na albumie w 1965


Niestety, Kwartet Colemana rozpadł się, a on sam wycofał się ze sceny.
Powrócił w 1965, grając nie tylko na saksofonie, ale także na skrzypcach i trąbce.
Rok później nagrał album "The Empty Foxhole" ze swoim 10-letnim synem, Denardo, na perkusji https://www.youtube.com/watch?v=v13evFla02k

Pod koniec lat 60. Coleman przejął loft w nowojorskiej dzielnicy SoHo na Manhattanie, który nazwał "Artists House", a kilka lat później pod tym szyldem założył własną wytwórnię płytową. Powołał wówczas do życia nowy kwartet, w którym na saksofonie tenorowym grał Dewey Redman. Powstały albumy "New York Is Now" (1968) https://www.youtube.com/watch?v=r7bLIsDfA1s
i "Love Call" (1968)


W 1973 Ornette wybrał się w podróż do Maroka. Tam nawiązał współpracę z The Master Musicians of Jajouka. Ta zjawiskowa grupa pojawiła się na płycie Colemana "Dancing In Your Head" z 1976 https://www.youtube.com/watch?v=23QVY94tAj0

To był początek nowej fazy w jego karierze - próba wpisania się do elektrycznego nurtu fusion, z zespołem Prime Time. W tym okresie lansowana była i szeroko analizowana jego, nie do końca rozszyfrowana, koncepcja harmolodyczna - Ornette Coleman & Prime Band - "Dancing In Your Head" Live 1977 Ornette Coleman - alto sax, violin, trumpet Burn Nix, Charles Ellerbee - guitar Larry McRae, Albert McDowell - bass Denardo Coleman, Kamal Sabir - drums



Coleman występował w składach z instrumentami elektrycznymi i sam określał swoją muzykę nazwą "muzyka harmolodyczna" (ang. harmolodics - neologizm, mający oddawać jedność harmonii, rytmu). Do zasad muzyki harmolodycznej miały należeć m.in. kolektywna improwizacja, zniesienie podziału na instrument solowy i akompaniament, oraz rezygnacja z tonalności. Krytycy zwracają jednak uwagę, że - być może - najtrafniejszym określeniem tej muzyki jest "free funk", ze względu na pulsujacą, momentami niemal rockową, rytmikę, i dużą dynamikę. W latach 80. Coleman nagrał z Prime Time dwa albumy dla wytwórni Caravan of Dream w rodzinnym Fort Worth w Teksasie - "Opening the Caravan of Dreams" (1983)



i "Prime Design / Time Design" (1985)



Sensację wywołała jego kolaboracja z Patem Methenym na płycie "Song X" dla wytwórni Geffen, z 1986



W 1987, ukazał się album "In All Languages" (na jednej stronie płyty - elektryczny Prime Time, na drugiej - oryginalny Kwartet Colemana)



Z kolei na "Virgin Beauty" (1988) pojawił się gitarzysta Jerry Garcia z grupy Grateful Dead



W 1991 Coleman napisał ścieżkę dźwiękową do filmu "Naked Lunch", opartego na powieści Williama S. Burroughsa. Soundtrack ukazał się na albumie, nagrany w wykonaniu Colemana wraz z London Philharmonic Orchestra



Szerokim echem odbiły się cztery wieczory w nowojorskim Lincoln Center, gdzie w 1997 Coleman prezentował swoje symfoniczne dzieło "Skies of America", z orkiestrą pod dyrekcją Kurta Masura. Dzieło ukazało się wcześniej na albumie, nagranym dla Columbii z London Symphony Orchestra (1972) - Ornette Coleman - alto saxophone with The London Symphony Orchestra Conductor - David Measham



W 2004 Ornette założył nowy kwartet, z dwoma basistami i synem Denardo na perkusji. Za nagraną w tej obsadzie płytę "Sound Grammar" (2006) otrzymał nagrodę Pulitzera - Ornette Coleman - alto saxophone, violin, trumpet Denardo Coleman - drums, percussion Gregory Cohen, Tony Falanga - bass https://www.youtube.com/watch?v=jqjCs2T4RfI W Polsce Ornette Coleman koncertował w ramach festiwalu Jazz Jamboree w 1971 (Dewey Redman, Charlie Haden, Ed Blackwell), w 1984 (Prime Time) i 1993 (w ramach "Ornette Coleman Historic Tour" - Don Cherry, Charnet Moffett, Denardo Coleman), na Warsaw Summer Jazz Days 2007 (Tony Falanga, Charnett Moffet, Al MacDowell, Denardo Coleman), po raz ostatni na Bielskiej Jesieni Jazzowej 2008 (Tony Falanga, Al MacDowell, Denardo Coleman). Miał wystąpić również we Wrocławiu na festiwalu Jazztopad 2012, koncert został jednak odwołany z powodu problemów zdrowotnych muzyka. Wizjoner jazzu miał u nas wielu zwolenników, a największym był Tomasz Stańko, którego debiutancka grupa Jazz Darings z 1962 uchodziła za pierwszy po tej stronie Atlantyku free jazzowy zespół, który przeszczepił na grunt europejski idee Ornette'a Colemana. Ornette Coleman zmarł 11 czerwca 2015, z powodu nagłego zatrzymania krążenia. Miał 85 lat. Jego pogrzeb był trzygodzinnym wydarzeniem, z występami i przemówieniami jego współpracowników i współczesnych mu muzykow. R.I.P. [*] Dyskografia Ornette'a Colemana:

https://en.wikipedia.org/wiki/Ornette_Coleman_discography

Posłuchajmy: Ornette Coleman - Live in Rome, Music Inn 1975



Ornette Coleman Sextet - Free Jazz, Germany Live 1978 Ornette Coleman - sax, violin Ben Nix - guitar James Blood Ulmer - guitar Fred Williams - bass Shannon Jackson, Denardo Coleman - drums



Ornette Coleman & Prime Time feat Jamaaladeen Tacuma - Live in Cologne 1987



Ornette Coleman & Prime Time with Pat Metheny - Live at Montreal 1988

https://www.youtube.com/watch?v=65fI0zcSB5g

"Lonely Woman" Live at Jazz a Vienne 2008



Ornette Coleman Quartet with Joe Lovano at Große Konzertscheune, Jazzbaltica, Salzau, Germany, Live 2008 Ornette Coleman - alto saxophone Al McDowell - bass guitar Tony Falanga - double bass Denardo Coleman - drums Joe Lovano - tenor saxophone



Ornette Coleman Quartet - North Sea Jazz, Live 2010



Fot. Michael Hoefner