Pharoah Sanders

„Ptah, the El Daoud” – Full Album 1970, Pharoah Sanders – tenor sax, alto flute, bells

Oprac. Ewa Kałużna. Fot. Michael Scherer, Pinterest, last.fmDmitry Scherbie, culture.pl. Art. Debra Hurd

Pharoah Sanders
Fot. Michael Scherer

Pharoah Sanders & John Coltrane 1965
Fot. Pinterest

Pharoah Sanders
Fot. last.fm

Pharoah Sanders
Fot. Pinterest

Pharoah Sanders
Fot. Dmitry Scherbie

Pharoah Sanders
Fot. culture.pl

Pharoah Sanders
Art by Debra Hurd


 
Dzisiaj, 13 października 2021, 81. urodziny świętuje

PHAROAH SANDERS

(właśc. Ferrell Sanders; ur. 13 października 1940),

amerykański saksofonista i kompozytor jazzowy, znany z bogatej kariery solowej oraz ze współpracy z Johnem Coltrane’em i jego żoną, Alice, a także z wieloma innymi muzykami awangardy jazzowej.

Laureat NEA Jazz Masters Award.

Doskonale odnajduje się w zarówno w awangardzie jazzowej i free jazzie, jak i w mainstreamie.

Z powodzeniem łączy fascynacje bluesem, swingiem, bebopem, free, avant garde, soulem, jazz-rockiem, psychodelią, muzyką dance i world music, w tym afrykańską i indyjską.

Charakteryzuje go silny, bezkompromisowy ton, oraz filozoficzno-duchowa otoczka. Znany jest ze swoich „overblowing” – harmonicznych i wielogłosowych technik gry na saksofonie, a także z używania „arkuszy dźwięku”, podobnie, jak John Coltrane.

„DUCHOWY JAZZ”

Sanders nigdy nie należał do instrumentalistów wybitnych technicznie, potrafił jednak uczynić z tego atut. Sam przyznawał się do tej ułomności wielokrotnie. W jego przypadku, znacznie większą wartością od technicznej sprawności okazało się uduchowienie. Głos saksofonu Sandersa jest głosem muzyka absolutnie uduchowionego.

Muzyka Sandersa została nazwana „duchowym jazzem”, ze względu na jego inspirację koncepcjami religijnymi, jak Karma czy Tauhid (Tawhid), oraz jego bogatą, medytacyjną estetykę.

Styl ten jest postrzegany, jako kontynuacja pracy Johna Coltrane’a. W rezultacie, Sanders jest uważany za ucznia Coltrane’a.

Ornette Coleman ogłosił go „najlepszym tenorowym saksofonistą na planecie”, a Albert Ayler mawiał: „Trane był ojcem, Pharoah – synem, a ja jestem duchem świętym”.

DZIECIŃSTWO. PIERWSZE FASCYNACJE MUZYKĄ

Ferrell Sanders urodził się w Little Rock, w stanie Arkansas.

Jego rodzice nie byli muzykami. Matka pracowała jako kucharka w szkolnej stołówce, a ojciec – w centrum handlowym City of Little Rock.

Naukę gry na fortepianie Ferrell pobierał od dziadka. Ponadto uczył się grać na klarnecie i perkusji.

Jako jedynak, wcześnie rozpoczął karierę muzyczną, akompaniując pieśniom kościelnym na klarnecie.

Jego początkowe osiągnięcia artystyczne dotyczyły sztuk wizualnych.

Kiedy miał 16 lat i uczęszczał do szkoły średniej dla Afroamerykanów, Scipio Jones High School w North Little Rock, pod wpływem kierownika zespołu szkolnego, saksofonisty Jimmy’ego Cannona, zaczął grać na saksofonie tenorowym i flecie, oraz słuchać jazzu. Jimmy Cannon wprowadził Ferrella w jazz. Kiedy Cannon odszedł, Sanders objął stanowisko kierownika zespołu, będąc równocześnie studentem.

Wśród pierwszych jazzmanów, których muzyka fascynowała go, znajdowali się saksofoniści – John Coltrane, Harold Land, James Moody, Charlie Parker i Sonny Rollins.

Pod koniec lat 50., Ferrell często zakradał się do afroamerykańskich klubów w centrum Little Rock, by potajemnie słuchać jamujących muzyków.

Wkrótce, sam zaczął grywać w klubach, zarabiając 15 dolarów za wieczór. Występował głównie z zespołami bluesowymi lub R’n’B, m.in. u boku Bobby’ego „Blue” Blanda i Juniora Parkera.

W tym czasie, Little Rock leżało na trasie koncertowej muzyków R&B i jazzowych, prowadzącej przez Memphis, Tennessee i Hot Springs. Sanders uznał, że stanowa segregacja oraz standardy R&B i jazzu, które zdominowały scenę muzyczną Little Rock, ograniczają go. Postanowił więc wyjechać.

OAKLAND

Po ukończeniu college’u, w 1959 przeniósł się do Oakland w Kalifornii.

Tam zamieszkał u krewnych, i zaczął uczęszczać do Oakland Junior College, gdzie krótko studiował muzykę i sztukę.

W regionie San Francisco Bay Area, mógł grać zarówno w klubach dla czarnych, jak i dla białych. Grał bebop, R’n’B i jazz, m.in. z saksofonistami Deweyem Redmanem i Sonnym Simmonsem, pianistą Edem Kelly, i perkusistą Smileyem Wintersem.

Wówczas, Ferrell Sanders znany był pod pseudonimem Little Rock.

W tym czasie, poznał Johna Coltrane’a i zaprzyjaźnił się z nim. Coltrane występował wtedy w Kalifornii, z grupą Milesa Davisa.

NOWY JORK. SUN RA i POCZĄTEK KARIERY.

PSEUDONIM PHAROAH

W 1961 Sanders udał się do Nowego Jorku.

Wspominał: „Autostopem pojechałem do Nowego Jorku. Nie wiedziałem, co się dzieje, starałem się tylko jakoś przetrwać. Pracowałem tu i tam, zarabiałem pięć dolarów, kupowałem jedzenie, głównie pizzę. W ogóle nie miałem pieniędzy. Oddawałem krew i zarabiałem za to piętnaście, dziesięć dolarów, lub cokolwiek. Musiałem przecież coś jeść”.

Początkowo, żył w skrajnej nędzy. Zastawiał w lombardzie saksofon, podejmował prace, niezwiązane z muzyką, chodził w postrzępionych ubraniach, nierzadko sypiał w korytarzach metra, w parkach, pod schodami kamienic. Przypominał lumpa.

Wkrótce jednak jego los odmienił się.

Po roku od przybycia do Nowego Jorku, Sanders pracował jako kucharz w restauracji, w której regularnie występował zespół Sun Ra – Arkestra. Ekscentryczny pianista zwrócił uwagę na Sandersa. Znalazł mu dach nad głową i kupił nowe ubranie – zielone spodnie w żółte paski. Sanders nienawidził tych spodni, ale jego wdzięczność przekraczała granice estetyki. Wkrótce, Pharoah zaczął występować z prowadzoną przez Sun Ra Arkestrą.

To wówczas porzucił swoje imię Ferrell (względnie Farrell), na rzecz pseudonimu scenicznego PHAROAH, kojarzącego się z angielskim słowem „pharaoh” – „faraon”.

Właśnie pod tytułem „Pharaoh” ukazała się w 1965 pierwsza płyta Sandersa, gdzie podpisany był jeszcze, jako Pharaoh Sanders.

Od tej pory, Sanders nie był już tylko Farrellem, chłopcem z Little Rock. Był Pharoahem Sandersem z nowojorskiego gniazda jazzu – Brooklynu.

SUN RA feat. PHAROAH SANDERS & BLACK HAROLD” 1964

Albumem, dokumentującym współpracę Sun Ra z Sandersem był „Sun Ra featuring Pharoah Sanders & Black Harold„, nagrany na żywo 31 grudnia 1964, w Judson Hall w Nowym Jorku, jako część festiwalu Four Days in December, organizowanym przez Jazz Composers Guild. Płyta ukazała się dopiero w 1976.

Na okładce oryginalnego wydania błędnie napisano, że nagranie miało miejsce 15 czerwca 1964, w Cellar Cafe w Nowym Jorku, przed „październikową rewolucją w jazzie” – October Revolution in Jazz. Prawidłowy opis daty i miejsca pojawił się na późniejszych reedycjach, m.in. z 2019. Wystąpili:
Sun Ra – piano, electric celeste
Marshall Allen, Danny Davis – alto sax, flute, percussion
Pharoah Sanders – tenor sax
Pat Patrick – baritone sax
Chris Capers – trumpet
Al Evans – trumpet, flugelhorn
Teddy Nance, Bernard Pettaway – trombone
Robert Northern – French horn
Robert Cummings – bass clarinet, percussion
Black Harold – flute, drums
Alan Silva – bass, cello
Clifford Jarvis – drums
Art Jenkins – space voice, percussion
Sun Ra featuring Pharoah Sanders & Black Harold” – Full Album 1964


SANDERS / SUN RA / DON CHERRY / PAUL BLEY – „IN THE BEGINNING. 1963-1964” wyd. 2012

W okresie 1963-1964 Sanders nagrał utwory, wydane dopiero w 2012, na albumie „In the Beginning. 1963-1964”. To 4-płytowa kompilacja, zawierająca niepublikowane wcześniej nagrania Sandersa, z grupami, prowadzonymi przez Dona Cherry i Paula Bleya, a także kompletne nagrania koncertowe z występów Sandersa z Arkestrą Sun Ra, ponowne wydanie pierwszego albumu Sandersa „Pharaoh” z 1965, oraz różne wywiady z Sandersem, Donem Cherrym, Paulem Bleyem, Bernardem Stollmanem, założycielem ESP-Disk, oraz Sun Ra.

Podczas, gdy Sanders tułał się po ulicach Nowego Jorku, jego przyjaciel z Kalifornii zaprosił go do zamieszkania razem z nim na Brooklynie. Tam Sanders poznał Dona Cherry, z którym wkrótce zaczął grać. Dzięki koncertom z Cherrym, Sanders mógł wreszcie wyciągnąć swój saksofon z lombardu, i naprawić go.

Sanders wspominał: „Cherry wydawał się lubić to, co robię. Wydobywałem wtedy różne dźwięki z mojego instrumentu. Próbowałem tylko wyrazić siebie. Cokolwiek wypłynęło z saksofonu – po prostu wypłynęło, jakby bez mojego udziału”. 6 stycznia 1963, Cherry, Sanders, pianista Joe Scianni, basista David Izenzon, i perkusista JC Moses, odwiedzili Stereo Sound Studios, gdzie nagrali utwory Cherry’ego, które pojawiły się właśnie na „In the Beginning. 1963-1964”.

Z kolei, utwory Sun Ra, które pojawiły się na „In the Beginning. 1963-1964”, stanowiły pierwsze wydanie pełnego nagrania koncertowego z występów zespołu w Judson Hall w Nowym Jorku, w dniach 30 i 31 grudnia 1964, w ramach festiwalu Four Days in December, sponsorowanego przez Jazz Composers Guild. Części koncertu pojawiły się wcześniej na albumie „Sun Ra featuring Pharoah Sanders & Black Harold” z 1964.
Disc 1: Pharoah Sanders with Don Cherry and Paul Bley

Disc 2: Pharoah Sanders Quintet

Disc 3: Pharoah Sanders with Sun Ra

Disc 4: Pharoah Sanders with Sun Ra

Te wczesne nagrania dawały już przebłyski kierunku, w którym Sanders miał podążyć.

SANDERS & COLTRANE

W 1964 Sanders założył własny kwartet, w którym znaleźli się pianista John Hicks, kontrabasista Wilbur Ware i perkusista Billy Higgins.

Podczas koncertu tej grupy w nowojorskim klubie Village Gate, na widowni siedział John Coltrane. Występ spodobał mu się na tyle, iż pod koniec 1964 zaprosił Sandersa do współpracy. Był to czas, kiedy Coltrane zaczął przyswajać awangardowy jazz.

„Zaprosił mnie do grania dlatego, że byłem wówczas bardzo zaangażowany w filozofię indyjską i buddyzm. Coltrane dopiero uczył się tego. Saksofonistą byłem wtedy raczej początkującym” – wspomina Sanders.

Coltrane zaprosił Sandersa do współpracy, mając nadzieję, że dowie się od niego czegoś więcej na mistyczne tematy, nurtujące jego myśli. Sanders mógł pomóc – za sprawą Sun Ra, był już oczytany i dobrze zorientowany w kwestiach mistyki.

Poczynając od 1965, Sanders regularnie grał z zespołem Coltrane’a, choć początkowo nie był wymieniany jako oficjalny członek bandu.

Ich wspólne występy wzbudzały silne kontrowersje. Prezentowali skrajnie nietradycyjne podejście do uprawiania jazzu. Wykonywali „uduchowiony” free jazz i avant garde, inspirowane dokonaniami Alberta Aylera, Sun Ra, Ornette’a Colemana i Cecila Taylora.

„ASCENSION” 1965

W czerwcu 1965 Coltrane wszedł do studia Van Geldera, z dziesięcioma muzykami, by nagrać legendarny „Ascension” – 40-minutowy utwór, zawierający solówki młodych muzyków awangardowych, podobnie jak i Coltrane’a, uznawany przez krytyków za arcydzieło. W składzie znalazło się wówczas dwóch alcistów, trzech tenorzystów i dwóch trębaczy. Album był kontrowersyjny, przede wszystkim ze względu na zbiorowe improwizacje:
John Coltrane, Pharoah Sanders, Archie Shepp – tenor sax
Marion Brown, John Tchicai – alto sax
Freddie Hubbard, Dewey Johnson – trumpet
McCoy Tyner – piano
Art Davis, Jimmy Garrison – bass
Elvin Jones – drums
„Ascension” – Full Album 1965

Od września 1965 Coltrane zaprosił Sandersa do swojego zespołu już na stałe. Regularnie powiększał też swoją grupę o innych muzyków free-jazzowych. Rashied Ali dołączył jako drugi perkusista, obok Elvina Jonesa.

„LIVE in SEATTLE” 1965 (wyd. 1971)

30 września 1965 Sanders, już jako pełnoprawny członek formacji Coltrane’a, zagrał w The Penthouse w Seattle. Efektem była płyta „John Coltrane feat. Pharoah Sanders – Live in Seattle”, wydana w 1971.

„Eksperci od muzyki Coltrane’a wiedzą, że 1965 był rokiem, w którym jego muzyka stała się atonalna. Wraz z dołączeniem Sandersa, muzyka ta była także często bardzo brutalna. Nie była zatem przeznaczona dla fanów wcześniejszych zapisów dźwiękowych Coltrane’a, ani dla tych, którzy wolą jazz, jako melodyjne tło muzyczne. Była to innowacyjna i trudna muzyka, która sprawia, że ​​dzisiejsze 'młode lwy’ (nie wspominając o saksofonistach popowych) brzmią w porównaniu z nią bardzo staromodnie” (Scott Yanow, Allmusic):
John Coltrane – tenor sax, soprano sax
Pharoah Sanders – tenor sax
McCoy Tyner – piano
Jimmy Garrison – bass
Donald Garrett – clarinet, bass
Elvin Jones – drums
„John Coltrane feat. Pharoah Sanders – Live in Seattle” – Full Album 1965 (wyd. 1971)

„OM” 1965 (wyd. 1968)

1 października 1965 Sanders wziął udział w sesji do płyty Coltrane’a „Om”, wydanej w 1968:
John Coltrane – tenor sax, soprano sax
Pharoah Sanders – tenor sax
Donald Rafael Garrett – bass, clarinet
Joe Brazil – flute
McCoy Tyner – piano
Jimmy Garrison – bass
Elvin Jones – drums
„Om” – Full Album 1968

„KULU SE MAMA” 1965

Na płycie Coltrane’a „Kulu Sé Mama”, Sanders zagrał w dwóch utworach, nagranych w październiku 1965, w nowym, poszerzonym składzie:
„Kulu Sé Mama (Juno Sé Mama)” 1965

„Selflessness” from „Kulu Sé Mama (Juno Sé Mama)” 1965

„MEDITATIONS” 1965

Album Coltrane’a „Meditations”, nagrany 23 października 1965, został uznany za duchową kontynuację „A Love Supreme”. Zawierał Coltrane’a i Sandersa, jako solistów, grających na saksofonach tenorowych. Znaczna część nagrania była awangardowa, z obszernymi pasażami w swobodnym rytmie, i rozszerzonymi technikami saksofonowymi. Było to ostatnie nagranie Coltrane’a z wieloletnimi partnerami – perkusistą Elvinem Jonesem i pianistą McCoy Tynerem:
John Coltrane – tenor sax, percussion
Pharoah Sanders – tenor sax, percussion
McCoy Tyner – piano
Jimmy Garrison – bass
Elvin Jones, Rashied Ali – drums
„Meditations” – Full Album 1966

NOWY KWINTET COLTRANE’A

Wkrótce nadszedł koniec słynnego Klasycznego Kwartetu Johna Coltrane’a.

McCoy Tyner opuścił zespół, twierdząc, że nie jest w stanie słyszeć samego siebie ponad dwoma perkusistami. Elvin Jones odszedł na początku 1966, niezadowolony z dzielenia obowiązków perkusyjnych z Rashieden Ali. Zarówno Tyner, jak i Jones wyrazili niezadowolenie z nowego kierunku muzycznego Coltrane’a. Żona Coltrane’a, pianistka i harfistka jazzowa Alice Coltrane, zastąpiła McCoy Tynera.

Następnie, Coltrane poprowadził kwintet, z Pharoahem Sandersem na saksofonie tenorowym i flecie, żoną Alice Coltrane na fortepianie, Jimmym Garrisonem na kontrabasie i Rashiedem Ali na perkusji.

Podczas tras koncertowych, zespół znany był z bardzo długich wersji utworów, z których wiele trwało ponad 30 minut, a czasem godzinę. Koncertowe solówki dla poszczególnych członków zespołu często trwały dłużej niż piętnaście minut.

„VILLAGE VANGUARD AGAIN!” 1966

Nowy kwintet Coltrane’a można usłyszeć na kilku nagraniach koncertowych z 1966, w tym na płycie „Village Vanguard Again!”, nagranej w maju 1966, w klubie Village Vanguard w Nowym Jorku. Coltrane zagrał tu w stylu free jazz, który charakteryzował jego ostatnie lata życia. Nagranie zawierało utwory „Naima”,”My Favorite Things” oraz solo na basie Jimmy’ego Garrisona w „Introduction to My Favorite Things”. Dodatkowo, pojawił się perkusjonista Emanuel Rahim:
John Coltrane – soprano sax, tenor sax, bass clarinet, flute
Pharoah Sanders – tenor sax, flute
Alice Coltrane – piano
Jimmy Garrison – bass
Emanuel Rahim – percussion
Rashied Ali – drums
„Naima” from „Village Vanguard Again!” 1966

„THE OLATUNJI CONCERT” 1967 (wyd. 2002)

23 kwietnia 1967 Sanders zagrał z Coltrane’em ostatni wspólny występ. Miało to miejsce w Olatunji Center of African Culture, w Nowym Jorku. Koncert ten ukazał się na płycie dopiero w 2002, jako „The Olatunji Concert: The Last Live Recording”:
John Coltrane – soprano sax, tenor sax
Pharoah Sanders – tenor sax
Alice Coltrane – piano
Jimmy Garrison – bass
Juma Santos – percussion
Algie DeWitt – Batá drum
Rashied Ali – drums.
Album zawierał półminutowe „Introduction by Billy Taylor” i dwa rozbudowane utwory – „Ogunde”, który Coltrane nagrał również na swój album „Expression”, oraz szczególnie długą, prawie 35-minutową, wersję utworu „My Favorite Things”, który Coltrane regularnie wykonywał na żywo od 1960. Nagranie zostało dokonane do wyemitowania w lokalnej stacji radiowej Billy’ego Taylora, WLIB.
„My Favorite Things” from „The Olatunji Concert: The Last Live Recording” 1967 (wyd. 2002)

„The Olatunji Concert: The Last Live Recording” – Full Album 1967 (wyd. 2002)

„EXPRESSION” 1967. ŚMIERĆ COLTRANE’A

Album „Expression” nagrywany był w lutym i marcu 1967, w Van Gelder Studio w Englewood Cliffs, w Nowym Jorku, w składzie:
John Coltrane – tenor sax, flute
Pharoah Sanders – flute, piccolo, tambourine
Alice Coltrane – piano
Jimmy Garrison – bass
Rashied Ali – drums.

Album wydany został we wrześniu 1967, w okolicach daty urodzin Coltrane’a, ale już po jego nieoczekiwanej śmierci w lipcu 1967. Było to pierwsze wydawnictwo pośmiertne Johna Coltrane’a.

Na albumie po raz pierwszy pojawił się utwór „Offering”, który został ponownie wydany w 1995, przez Alice, na płycie „Stellar Regions”, wraz z całą sesją z 15 lutego 1967.

W maju 1967 Coltrane, który chorował na raka wątroby od połowy 1966, i odwołał już wszystkie koncerty, spędzał całe dnie, słuchając swoich ostatnich sesji nagraniowych do albumu „Expression”.

14 lipca 1967, trzy dni przed śmiercią, Coltrane spotkał się z producentem Bobem Thiele, by zamknąć sprawy, dotyczące albumu, i zasugerować tytuł:
„Expression” – Full Album 1967

John Coltrane zmarł 17 lipca 1967, w wieku 41 lat, na raka wątroby, spowodowanego najprawdopodobniej nadużywaniem alkoholu i narkotyków.

R.I.P. [*]

SANDERS & ALICE COLTRANE

Po śmierci Johna Coltrane’a, Sanders nagrywał z wdową po saksofoniście – jazzową pianistką i harfistką, Alice Coltrane. Współpraca zaowocowała kilkoma albumami.

Alice zaangażowała się w promocję dorobku męża, doprowadziła do wydania wielu niepublikowanych nagrań. Kontrowersje wzbudziło uzupełnianie przez nią niektórych nagrań Johna własnymi partiami harfy, a także smyczków, aranżowanych przez Ornette’a Colemana. Jej „ponowne wyobrażanie sobie” późnych dzieł męża spotkało się z krytyką zarówno fanów, jak i dziennikarzy muzycznych. Oryginalne utwory nakładała na bujne tło orkiestrowe, i dubbingowała partie sekcji rytmicznych, a także nagrywała nowe, własne solówki fortepianowe, organowe, czy na harfę, wibrafon lub timpani.

„INFINITY” 1965, 1966 (wyd. 1972)

W 1972 ukazała się płyta „Infinity”, nagrana 16 czerwca 1965, w Van Gelder Studio, w Nowym Jorku. Dwie dodatkowe sesje odbyły się 22 września 1965 i 2 lutego 1966. Płyta zawierała overdubbing, dołożony przez Alice na utwory, nagrane przez zespół Johna Coltrane’a w 1965 i 1966.

W pierwotnym składzie zagrali:
John Coltrane – soprano sax, tenor sax, bass clarinet, bells, percussion
Pharoah Sanders – tenor sax, flute, piccolo, tambourine, percussion
McCoy Tyner – piano
Alice Coltrane – piano, organ
Jimmy Garrison – bass
Elvin Jones, Rashied Ali
Ray Appleton – percussion.
Alice dołożyła overdubbing, z 9-osobowym zespołem smyczkowym Murraya Adlera, oraz z udziałem:
Alice Coltrane – piano, harp, organ, vibraphone, tamboura, timpani
Charlie Haden – bass
Joan Chapman – tamboura
Oran Coltrane – bells
String Orchestra, conducted by Murray Adler.

Utwory 2 i 3 zostały pierwotnie nagrane w 1965, przez Klasyczny Kwartet Coltrane’a (John Coltrane, McCoy Tyner, Jimmy Garrison, Elvin Jones), zaś utwory 1 i 4 zostały nagrane przez późniejszy zespół Coltrane’a (Pharoah Sanders, Alice Coltrane, Jimmy Garrison, Rashied Ali i perkusjonista Ray Appleton).

„Peace on Earth” from „Infinity” 1972

„Joy” from „Infinity” 1972

Wyżyny artystyczne Alice Coltrane osiągnęła dopiero, jako liderka własnych zespołów, na przełomie lat 60. i 70.

Przy współpracy muzyków z ostatniego składu formacji Johna Coltrane’a, nagrała kilka wysoce cenionych albumów, łączących jazz z elementami muzyki medytacyjnej i ethno.

W styczniu 1968 ukazał się pierwszy autorski album Alice Coltrane – „A Monastic Trio”:
Pharoah Sanders – tenor sax
Alice Coltrane – piano
Jimmy Garrison – bass
Ben Riley – drums
„Lord, Help Me to Be” from „A Monastic Trio” 1968

Za klasykę free jazzu uznaje się przede wszystkim jej album „Journey in Satchidananda” z 1970:
Alice Coltrane – piano, harp
Pharoah Sanders – soprano sax, percussion
Tulsi – tanpura
Majid Shabazz – bells, tambourine
Cecil McBee – bass
Rashied Ali – drums
„Something about John Coltrane” from „Journey In Satchidananda”, 1970

Inny doskonały album to „Ptah, the El Daoud” z 1970, pełen melancholii i piękna, choć momentami mocno chaotyczny:
Alice Coltrane – harp, piano
Pharoah Sanders – tenor sax, alto flute, bells
Joe Henderson – tenor sax, alto flute
Ron Carter – bass
Ben Riley – drums
„Ptah, the El Daoud” – Full Album 1970

KARIERA SOLOWA

Równolegle z pracą z Johnem Coltrane’em, a następnie z Alice Coltrane, Sanders rozwijał karierę solową.

„PHAROAH’S FIRST / PHARAOH / PHARAOH SANDERS QUINTET” 1964

10 września 1964 po raz pierwszy wszedł do studia na poddaszu domu inżyniera dźwięku, Jerry’ego Newmana, jako lider kwitetu, i nagrał dwa rozbudowane utwory, każdy prawie 25-minutowy. W nagraniach wzięła udział grupa muzyków, zorientowanych na bebop. Tak powstał debiutancki longplay „Pharaoh” (lub „Pharaoh Sanders Quintet)”, wznawiany później, jako „Pharoah’s First”. Płytę wydała ESP-Disk Records.

Album nie był tym, czego Sanders oczekiwał. Grający z nim muzycy byli znacznie bardziej prostolinijni niż on sam, przez co solówki, grane przez nich, były tutaj nieco nie na miejscu. Wystąpili:
Pharoah Sanders – tenor sax
Stan Foster – trumpet
Jane Getz – piano
William Bennett – bass
Marvin Pattillo – drums
„Seven by Seven” from „Pharoah’s First”, 1965

„Bethera” from „Pharoah’s First”, 1965

IMPULS! RECORDS

Od połowy lat 60. do połowy 70. Sanders skupił się na prowadzeniu własnych ansambli i wydawaniu albumów, sygnowanych swoim nazwiskiem.

Nagrywał głównie dla Impuls! Records. Od 1967 do 1974 Impuls! wydała 11 albumów autorskich Sandersa.

„TAUHID” 1966 (wyd. 1967)

15 listopada 1966, w Van Gelder Studio w Englewood Cliffs, Sanders zarejestrował swój drugi album – „Tauhid”, a pierwszy dla wytwórni Impulse!. Było to cztery dni po koncercie, który można usłyszeć na albumie Johna Coltrane’a „Offering: Live at Temple University”, wydanym już po śmierci Johna.

„Tauhid” zawierał pierwsze w życiu nagranie gitarzysty Sonny’ego Sharrocka, a także jedno z najwcześniejszych nagrań pianisty Dave’a Burrella:
Pharoah Sanders – tenor sax, alto sax, piccolo, vocal
Dave Burrell – piano
Sonny Sharrock – guitar
Henry Grimes – bass
Nat Bettis – percussion
Roger Blank – drums
„Tauhid” – Full Album 1966 (wyd. 1967)

FREE JAZZ

Społeczne i polityczne wstrząsy lat 60. wymieniane są, jako główny czynnik wyłonienia się nowego nurtu w jazzie, kładącego nacisk na inne formy muzyki, które pojawiły się wcześniej. Wielu artystów, zaangażowanych w tworzenie tej nowej muzyki, nazywanej free jazzem, new thing lub energy music, nagrywało dla Impulse! Records.

Ashley Kahn pisze: „Kilku muzyków, często tych, którzy grali z Johnem Coltrane’em, lub byli pod jego wpływem, jak wdowa po nim, Alice Coltrane, a także Archie Shepp, Pharoah Sanders i Leon Thomas, zaczęli odkrywać nowe idee tematyczne i muzyczne, często kojarzone z zachodnimi tradycjami religijnymi i muzycznymi”. Chociaż ideologiczne napięcie było znacznie bardziej oczywiste w muzyce Archie’ego Sheppa niż Sandersa, muzyczny wpływ był równie wyraźny.
Pharoah Sanders – Live in France 1968
Pharoah Sanders – tenor sax
Lonnie Liston Smith – piano
Sirone – bass

WPŁYWY AFRYKAŃSKIE

Większość nagrań Sandersa, jako lidera, z okresu późnych lat 60. i wczesnych 70., zawierała jakiś rodzaj afrykańskiej perkusji i zachodnie cechy, m.in. charakterystyczne jodłowanie perkusjonisty i wokalisty, Leona Thomasa, przejęte od afrykańskich Pigmejów.

W 1969 Sanders wydał trzy ważne albumy.

14 stycznia 1969 nagrał płytę „Izipho Zam (My Gifts)”, która ukazała się dopiero w 1973, wydana wyjątkowo przez Strata-East Records, choć Sanders był w tym czasie jeszcze związany z Impulse!:
Pharoah Sanders – tenor sax, flute, percussion, vocal
Howard Johnson – tuba
Sonny Fortune – alto sax, flute
Lonnie Liston Smith – piano
Sonny Sharrock – guitar
Sirone (Norris Jones), Cecil McBee – bass
Nat Bettis, Tony Wiles – percussion
Leon Thomas – percussion, vocal
Billy Hart – drums
Chief Bey – African drums
„Izipho Zam (My Gifts)” – Full Album 1969 (wyd. 1973)

„Karma”, nagrany 14 i 19 lutego 1969, w RCA Studios w Nowym Jorku, wydany w tym samym roku, przez Impulse! Na płycie wystąpił główny muzyczny partner Sandersa w latach 1969-1971, pianista Lonnie Liston Smith.
Pharoah Sanders – tenor sax
Julius Watkins – French horn
James Spaulding – flute
Lonnie Liston Smith – piano
Reggie Workman, Richard Davis, Ron Carter – bass
Nathaniel Bettis – percussion
Leon Thomas – vocal, percussion
Billy Hart. Freddie Waits – drums
„Karma” – Full Album 1969

Prawie 33-minutowa kompozycja „The Creator Has a Master Plan” z albumu „Karma” zawierała unikalne „umbo weti” jodłującego wokalisty Leona Thomasa :

„The Creator Has a Master Plan” from „Karma” 1969

20 października 1969 Sanders nagrał w Plaza Sound Studios w NY kolejny album dla Impuls! – „Jewels of Thought”. Album został wznowiony w 1998. Wówczas dwa utwory, „Sun in Aquarius” – Part I oraz Part II, zostały nagrane jako jedna, 27-minutowa całość:
Pharoah Sanders – tenor sax, bass clarinet, reed flute, kalimba, orchestra chimes, percussion
Leon Thomas – vocal, percussion
Lonnie Liston Smith – piano, African flute, kalimba, percussion
Cecil McBee, Richard Davis – bass, percussion
Idris Muhammad – drums, percussion
Roy Haynes – drums
„Jewels of Thought” – Full Album 1970

Pełna lista albumów Sandersa dla Impuls! obejmuje:
1967 Tauhid 1966
1969 Karma
1969 Jewels of Thought
1970 Deaf Dumb Blind (Summun Bukmun Umyun)
1971 Thembi 1970-1971
1971 Black Unity
1972 Live at the East 1971
1972 Wisdom Through Music
1973 Village of the Pharoahs 1971-1973
1973 Love in Us All
1974 Elevation 1973.

ARISTA RECORDS

W 1977 Sanders zaprezentował mainstreamowy album „Love Will Find a Way”, nagrany dla nowej wytwórni – Arista Records.
Pharoah Sanders – soprano sax, tenor sax, percussion
Terry Harrington, William Green – sax
Sidney Muldrow, Vincent De Rosa – French Horn
Ernest Watts – reeds
George Bohanon, Lew McCreary – trombone
Charles Findley, Oscar Brashear – trumpet
David T. Walker, Wah Wah Watson – electric guitar
Hubert Eaves, Khalid Moss, Bobby Lyle – keyboards
Alex Blake, Donny Beck – bass
Kenneth Nash – congas, bongos, cymbals, gongs, percussion
Norman Connors – timpani, drums, percussion, gongs
James Gadson, Lenny White, Raymond Pounds – drums
Phyllis Hyman – vocal
The Water Family – backing vocals
„Love Will Find a Way” 1977

W 1978 wydał płytę „Beyond a Dream”, nagraną także dla Arista Records. Na okładce znalazło się też nazwisko Normana Connorsa

THERESA RECORDS

Następnie związał się z wytwórnią Theresa Records, dla której nagrał 6 płyt, w okresie od 1980 do 1990:
1980 Journey to the One 1979
1981 Rejoice
1982 Pharoah Sanders Live 1981
1983 Heart Is a Melody 1982
1985 Shukuru 1981
1987 A Prayer Before Dawn.
„BLUES for COLTRANE”, 1987
W 1987 Sanders nagrał z McCoy Tynerem, Davidem Murrayem, Cecilem McBee i Royem Haynesem album, dedykowany pamięci Johna Coltrane’a – „Blues for Coltrane: A Tribute to John Coltrane”, który zdobył Grammy w kategorii Best Jazz Instrumental Performance, Group:
McCoy Tyner – piano
David Murray, Pharoah Sanders – tenor sax
Cecil McBee – bass
Roy Haynes – drums
„Naima” from „Blues for Coltrane: A Tribute to John Coltrane” 1987

TIMELESS RECORDS

Nagrywał w tym czasie także dla Tomeless Records:
1987 Africa
1989 Moon Child
1991 Welcome to Love 1990.
VERVE RECORDS. Lata 90.
W następnej dekadzie, ukazały się dwa pierwsze od wielu lat krążki Sandersa dla dużej wytwórni. Była to Verve Records.

Wypływający z afro-jazzowych fascynacji „Message from Home” z 1996

oraz, inspirowany muzyką Afryki i Bliskiego i Środkowego Wschodu, „Save Our Children”, nagrany w 1997, a wydany w 1999

2000-OBECNIE

W nowym tysiącleciu, Sanders wciąż komponuje muzykę i ogłasza kolejne płyty, w tym:
2000 Spirits, dla Meta Records
2003 The Creator Has a Master Plan, dla Venus Records
2003 With a Heartbeat, dla Evolver Records
2012 In the Beginning 1963-1964 (compilation), wznowiona przez ESP-Disk
2020 Live in Paris 1975. Lost ORTF Recordings, wydana przez Transversales Disques.

NAJNOWSZY ALBUM – „LIVE in PARIS 1975”, 2020

„Live in Paris 1975. Lost ORTF Recordings” to najnowsza płyta Sanders, wydana w 2020, przez Transversales Disques. Nagrania pochodzą z 17 listopada 1975, w Studio 104 Grand Auditorium, w radiu Maison de la Radio w Paryżu. Album wypełnia lukę chronologiczną między ostatnimi płytami dla Impulse! – „Love in Us All” oraz „Elevation” z 1973, oraz „Pharoah” dla India Navigation z 1976. Płyta zawiera nagrania na żywo kwartetu:
Pharoah Sanders – tenor sax, vocal
Danny Mixon – piano, organ
Calvin Hill – bass
Greg Bandy – drums.

Mark Richardson napisał: „Grupa Sandersa zebrała wszystkie najlepsze cechy z jego płyt z początku lat 70. w jeden zestaw, który wybucha radością i pozytywnymi wibracjami, promieniującymi w każdym kierunku. Nadrzędnym nastrojem jest tu komfort i błogość, ale wszędzie jest też miłość. Sanders przekonuje do swojej wszechobecności w tym szczególnym dniu, 17 listopada 1975, 45 lat temu”.
Chris May zauważa, że „kwartet Sandersa z 1975 był krótkotrwały, ale nienagrany. Koneserzy Sandersa uznają „Live in Paris 1975″ za wartościowy dodatek do swoich kolekcji płyt”.
„Live in Paris 1975. Lost ORTF Recordings” – Full Album 2020

KONCERTY w LATACH 2000.

Mimo swoich lat, Sanders nadal koncertuje, nierzadko podczas festiwali.
„Save Our Children” – Live @ Poznań Jazz Fair, Poland 1998
Pharoah Sanders – tenor sax, vocal
William Henderson – piano, keyboards, African talking drums
Santi Debriano – bass
Winard Harper – drums

Pharoah Sanders Quintet – Live @ Warsaw Summer Jazz Days, Poland, Full Concert 1999
Pharoah Sanders – tenor sax
Jean-Paul Bourelly – guitar
William Henderson – piano, talking drums
Alex Blake – bass
Trilok Gurtu – drums, percussion

Pharoah Sanders Quartet – „The Creator Has a Master Plan”, Live @ Mediawave Fesztivál, Gyor, Hungary 2002
Pharoah Sanders – tenor sax, vocals
William Henderson – piano
Jeffrey Littleton – bass
John Betsch – drums

Pharoah Sanders – Live @ North Sea Jazz Festival, Rotterdamm, Full Concert, July 11, 2014
Pharoah Sanders – tenor sax
William Henderson – piano
Oli Hayhurst – bass
Gene Calderazzo- drums

Pharoah Sanders Quartet – Live @ The Summer Jazz Academy, Lodz, Poland, July 14, 2016
Pharoah Sanders – tenor sax
William Henderson – piano
Oli Hayhurst – bass
Gene Calderazzo – drums

haroah Sanders Quartet – Live @ Cracow Summer Jazz Festival, Poland 2018

Pharoah Sanders – Live at Dizzy’s, Paris, Full Concert 2020
Pharoah Sanders – tenor sax
William Henderson – piano
Nat Reeves – bass
Joe Farnsworth – drums

HAPPY 81st BIRTHDAY to PHAROAH SANDERS !!!

Fot. 2015 (Michael Sherer) / 1965 Pharoah Sanders with John Coltrane (Pinterest) / 1981 (Wojciech Soporek) / 2006 (Dmitry Scherbie) / last.fm / Painting by Debra Hurd