Rosław Szaybo. 7. rocznica śmierci.

Roslaw Szaybo
Fot. Krzysztof Żuczkowski

Roslaw Szaybo
Fot. Mariusz Gaczyński

Rosław Szaybo.
Festiwal Filmu i Sztuki „Dwa Brzegi” 2014

Plakat Jazz Jamboree 1960

Serię Polish Jazz rozpoczynała okładka płyty warszawskich Stompersów „New Orleans Stompers” (na okładce podano także wcześniejszą nazwę formacji – New Orleans Stompers), nagrywanej w latach 1959-1964, a wydanej w 1965, w serii Polish Jazz, jako Vol. 1. Okładka została zaprojektowana przez Szaybo jeszcze w 1961. Projektant, oprócz kolażu, wykorzystał tutaj także poetykę folkloru polskich przedmieść i twórczości jarmarcznej.

Płyta „Astigmatic. The Music of Komeda” ukazała się 1965, jako Vol. 5. O płycie napisano tak wiele, że powtarzanie pochwał i zachwytów nie ma sensu – każdy zna i szanuje materiał Krzysztofa Komedy, nagrany w legendarnym składzie, z Tomaszem Stańko, Zbigniewem Namysłowskim, Rune Carlssonem i Günterem Lenzem, z bajeczną tytułową kompozycją, wypełniającą całą stronę A winylowego wydania. Kwintesencja polskiego jazzu. Słuchając albumu, nagranego praktycznie bez prób, w jedną noc, 55 lat temu, trudno oprzeć się wrażeniu, że od tego czasu w polskim jazzie powiedziano niewiele więcej. Na okładce, Rosław Szaybo wykorzystał zdjęcie Krzysztofa Komedy, autorstwa legendy polskiej sztuki fotografii – Marka Karewicza.

Rosław Szaybo

(ur. 13 sierpnia 1933)

Grafik, zajmował się grafiką projektową (plakat, okładki płyt, projekty książek), ilustracją, fotografią, wystawiennictwem, a także rysunkiem satyrycznym. Urodził się w 1933 roku w Poznaniu, zmarł w 2019 roku w Warszawie.

Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie w latach 1955-1961, dyplom zrealizował w pracowniach: plakatu Henryka Tomaszewskiego i malarstwa Wojciecha Fangora. Jeszcze w trakcie studiów wygrywał pierwsze konkursy na plakat. W latach 1966-1993 przebywał w Wielkiej Brytanii. W Londynie był dyrektorem artystycznym w agencji reklamowej Young and Rubicam (1967-1972) oraz dyrektorem kreatywnym w CBS Records (Columbia Broadcasting System; 1972-1988). Pracował dla takich firm, jak Heinz, Yardley, Player’s, Rank Xerox, współpracował m.in. z British Film Institute, Imperial War Museum, London Zoo, Panther Books, Sadler Welles Theatre, Almeida Theatre, Lyric Theatre, Hammersmith, London Transport. W Anglii wygłaszał prelekcje i prowadził zajęcia w Chelsea School of Art i Bath University – Horsham School of Art.

Od 1980 roku powrócił do projektowania dla polskich instytucji (plakaty teatralne i muzyczne). Po powrocie na stałe do Polski od 1993 prowadził Pracownię Fotografii Kreacyjnej na Wydziale Grafiki warszawskiej ASP. W roku 2002 otrzymał tytuł profesora.

W latach 1994-1996 był kierownikiem artystycznym Spółdzielni Wydawniczej Czytelnik. Zaprojektował m.in. plakat anonsujący udział Polski na EXPO’92 w Sewilli. Wśród instytucji, które na przestrzeni lat podjęły współpracę z artystą, oprócz licznych teatrów, znalazły się m.in. Polskie Nagrania, Wydawnictwa Artystyczno-Graficzne, Krajowa Agencja Wydawnicza, Polskie Stowarzyszenie Jazzowe, Instytut Adama Mickiewicza, Instytut Fryderyka Chopina.

Studia oraz pierwsze realizacje Rosława Szayby przypadły na lata kształtowania się zjawiska zwanego polską szkołą plakatu. W miarę popaździernikowej liberalizacji życia kulturalnego, do Polski napływały informacje o aktualnych trendach w sztuce światowej, ze szczególnym uwzględnieniem taszyzmu i surrealizmu. Tendencje te były chętnie adaptowane przez projektantów, sięgających – jak pisał Zdzisław Szubert – także po formuły obrazowe z marginesów sztuki (m.in. kolaż z dziewiętnastowiecznych sztychów). Wśród artystów, którzy niedługo po Wojciechu Zameczniku eksperymentowali wówczas z zastosowaniem technik fotograficznych w plakacie znalazł się Rosław Szaybo. Poświadcza to pierwszy głośny plakat artysty: „Jazz 60”, w którym wykorzystał on zdjęcie zrobione w otwartym w 1957 roku klubie studenckim Hybrydy. Praca ta jest dowodem ścierania się odmiennych tendencji – dialogu z malarskością i bujnością obrazowej formuły spod znaku Tomaszewskiego z nową, ascetyczną stylistyką, opartą o fotograficzny kolaż i ograniczoną paletę barw. Wśród innych ciekawych plakatów, zrealizowanych w pierwszym okresie warszawskim warto wymienić takie, jak: „Pamiętniki Anny Frank” (1961), „Cyrk – mortale” (1965) oraz „Kochanka” (1965) do filmu Vilgota Sjömana.

Wyczucie muzycznych tematów (niezależnie od rodzaju muzyki: od popularnej po klasyczną) celny dobór środków służących przełożeniu na obraz plakatu czy okładki płyty esencji jej zawartości, czy też portretu jej wykonawcy na długie lata zadecydowały o jakościowym i ilościowym fenomenie muzycznych projektów, realizowanych przez Szaybę. Okładki płyt, te projektowane przez niego tuż po studiach, przed wyjazdem do Anglii, i te późniejsze, przeszły do legendy – dość wymienić dwie: „Astigmatic. The music of Komeda” (1965), uznaną w Polsce za jazzową płytę wszech czasów oraz „The Clash” (1977) – pierwszą płytę The Clash. Okładka Astigmatic należała do zaprojektowanych przez artystę kopert kolejnych płyt serii „Polish Jazz” (vol. 1-5 i 7), stanowiącej „przykład przemyślanej i konsekwentnej identyfikacji graficznej cyklu wydawniczego” (Michał Warda). Serię rozpoczynała okładka płyty „Warsaw Stompers / New Orleans Stompers” (1964; projekt z 1961), w której projektant, oprócz kolażu, wykorzystał także poetykę folkloru przedmieść i twórczości jarmarcznej.

Przystosowując się w Londynie do wymogów zachodniego rynku, Szaybo szybko i błyskotliwie wniósł do nich swobodę wypowiedzi i malarskość, czyli bagaż doświadczeń polskiej szkoły plakatu, które połączył z możliwościami, jakie dał mu dostęp do najnowszych środków technicznych. Potrafił znakomicie wyczuć specyfikę zadania projektowego. Do legendarnych już realizacji zespołu grafików kierowanych w CBS przez Szaybę należy koperta płyty „Judas Priest British Steel” (1980) z palcami zaciskającymi się na żyletce (fotografia przedstawia dłoń samego Szayby). Nie mniejszy rozgłos zyskało zaprojektowane przez Szaybę czarne pudełko papierosów John Player Special wraz z ich logotypem – złotym monogramem wiązanym JPS.

Odmienny, bo punkowy sznyt wspomnianej już okładki „The Clash” (1977) został kapitalnie oddany przez zakomponowanie na zielonym tle czarno-białego zdjęcia członków zespołu, jakby zostało wydarte ręcznie z jakiegoś artzinu i ukośne „opieczętowane” w dolnym narożniku agresywnie czerwoną, nieco przetartą, jakby zdjętą wprost z muru inskrypcją z nazwą grupy. Jeśli dodamy, że punk jako zjawisko muzyczne i kulturowe właśnie się rodził, to uznać trzeba, że polski artysta miał swój ważny udział w tworzeniu jego ikonosfery.

Nabyta w Londynie perfekcja techniczna i wykształcona tam elegancja formy znajdują odzwierciedlenie w plakatach projektowanych od początku lat 80. dla polskiego teatru, opery i sceny jazzowej. Pierwiastek fotograficzny odgrywa w nich do dziś ważną, często decydującą rolę. Do najciekawszych, najbardziej sugestywnych należą: „Elton John” (1979), „Bertold Brecht – Opera za trzy grosze” (1985), „29. Jazz nad Odrą’94” (1994), „Szare w kolorze 1956-70” (wystawa w Zachęcie; 2000). Bogata osobowość daje mu możliwość sprostania różnorakim zamówieniom w pracach, które nie sprowadzają się do jednolitej stylistyki, za to uderzają finezją w operowaniu fotografią i graficznym jej przetwarzaniu. Kompilacji poszczególnych elementów dokonuje z niespotykaną swobodą. Posługuje się przy tym nierzadko klasyczną formułą kompozycji rozegranej na osi pionowej („Panna Julia” / „Carmen”, 1999; „Fred Apke – Kura na plecach”, 2004). W ostatnich czasach artysta chętnie korzysta z dobrodziejstw komputerowych programów graficznych. Nieustająco inspiruje go teatr, muzyka jazzowa i klasyczna.

Lista nagród i wyróżnień przyznanych w ciągu półwiecza Rosławowi Szaybo jest bardzo długa – od nagrody „Szpilek” za rysunek satyryczny (1959), przez wiele kolejnych, m.in. nagrody w konkursach „Music Week” czy „New Musical Express” na najlepszą okładkę płytową, po nagrodę na XIV Biennale Plakatu Fotograficznego w Płocku (2007).

Wystawy indywidualne prac artysty miały miejsce m.in. w Londynie (1977, 1987, 1988), Poznaniu (1981), Warszawie (1988, 2001, 2003), Stirling (1989), Budapeszcie (1989), Ostrowie Wielkopolskim (1992), Sztokholmie (1994), Lublinie (2000).

W 2013 roku warszawska Kordegarda pokazała dorobek Rosława Szaybo i Stanisława Zagórskiego, kolejnego polskiego grafika, który osiągnął sukces w Stanach Zjednoczonych. Studencka przyjaźń z Szaybo zawoocowała między innymi wspólnymi plakatami, jak “100 lat Państwa Polskiego” czy “Po ich stronie stoja potężne siły”.

Wybrane wystawy i nagrody:
• 1959 Warszawa “Złota Szpilka”, Tygodnik Szpilki
• 1965 Lipsk, Niemcy Złoty Medal International Buchkunst Ausstelung
• 1974, 1975, 1976, 1979 I nagrody, konkurs Music Week (za odpowiednio: “The Grat Piano Music A. Braiłowski”; “The Grats: Bach, Chopin, Grieg, Mozart”; “Christmas Carolls Mormon Tabernaculum Choir”; “Stravinski Conducts Stravinski”)
• 1982 I Nagroda Music Week za najlepszą okładkę rockową wszechczasów za “Judas Priest British Steel”
• 2013 Kordegarda, Warszawa „Stanisław Zagórski – Rosław Szaybo Wystawa Okładek Płyt Winylowych”
• 2013 Nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Piękniejsza Polska
• 2013 Złoty Medal “Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Autor: Artur Tanikowski, marzec 2010

aktualizacja luty 2016 AM

Polish Jazz. Zbigniew Namysłowski Quartet.

Janis Joplin ‎- „Anthology” z 1980, wydana przez CBS Records, początkowo w Hiszpanii, później w całej Europie.

Leonard Cohen – „Live Songs” z 1973, wydana przez Columbia Records.

Soft Machine – „Seven” z 1973, wydana przez CBS Records.

Bob Marley & The Wailers featuring Peter Tosh– „The Birth of a Legend”

Proj. Rosław Szaybo

Płyta formacji Judas Priest „British Steel”, wydana przez CBS w 1980, posiada najbardziej charakterystyczną i rozpoznawalną okładkę autorstwa polskiego artysty, dosłownie naznaczoną jego obecnością – w formie jego własnej dłoni, widniejącej na fotografii. Album „British Steel” okazał się przełomową pozycją w dorobku Judas Priest, ponieważ pokazał, że mocne gitarowe granie może być jeszcze mocniejsze i jeszcze agresywniejsze. Siła kompozycji tkwi w ich prostocie. Nieco ponad trzydzieści minut heavy metalu, zbudowanego na fundamencie gitar rytmicznych, niezbyt natrętnych solówek oraz nierozbudowanych perkusyjnych partiach. Brzmi to świetnie nawet dzisiaj, czterdzieści lat później.

Punkowy sznyt okładki „The Clash” z 1977, został kapitalnie oddany przez zakomponowanie na zielonym tle czarno-białego zdjęcia członków zespołu, które jakby zostało wydarte ręcznie z jakiejś ulotki, wydanej własnym sumptem, lub czasopisma alternatywnego, i ukośne „opieczętowane” w dolnym narożniku agresywnie czerwoną, nieco przetartą, jakby zdjętą wprost z muru, inskrypcją z nazwą grupy. Jeśli dodamy, że punk, jako zjawisko muzyczne i kulturowe, właśnie się wówczas rodził, to uznać można, że polski artysta miał swój ważny udział w tworzeniu ikonosfery tej części kultury” (axunarts.pl)

Fleetwood Mac – „Black Magic Woman”

Collage okładek płyt autorstwa Rosława Szaybo

Plakat koncertu Milesa Davisa