Tomasz „Szakal” Szukalski

Oprac. Ewa Kałużna.


Fot. Lechosław Carnelli


Fot. Marian Sanecki


Fot. Andrzej Rumianowski


Fot. Andrzej Rumianowski


8 stycznia 2019 mija 72. rocznica urodzin polskiego saksofonisty jazzowego klasy światowej, jednego z najwybitniejszych saksofonistów Europy,
który niestety odszedł 7 lat temu.
Był niedostrzeganym artystą. Jego kariera nie potoczyła się tak, jak powinna.
Dla wielu pozostanie geniuszem.
,,Z kimkolwiek grał - grał lepiej od niego"
- powiedział o nim Tomasz Stańko...

TOMASZ ,,SZAKAL" SZUKALSKI

(ur. 8 stycznia 1947, zm. 2 sierpnia 2012).
Przeszedł całą drogę edukacji muzycznej - po nauce w warszawskim liceum muzycznym ukończył klasę klarnetu (pod kierunkiem Ludwika Kurkiewicza) w PWSM w Warszawie.
Samodzielnie zapoznał się z techniką gry na saksofonie sopranowym i tenorowym, sporadycznie używając także innych instrumentów, z których klarnet basowy zajmował szczególną pozycję.

Kiedy był jeszcze uczniem szkoły średniej, rozpoczął występowanie na estradzie. Towarzyszył grupie wokalnej Partita na Jazz Jamboree 1967.
Wkrótce występował już także z Januszem Muniakiem, Tomaszem Ochalskim oraz z Big Bandem Stodoła.

Od 1972 rozpoczął współpracę z zespołem Zbigniewa Namysłowskiego. Razem nagrali znaczące albumy: ,,Winobranie" (1973) https://www.youtube.com/watch?v=nqHK_Rpsf9E&t=46s
oraz ,,Kujaviak Goes Funky" (1975) https://www.youtube.com/watch?v=P1Vn-5L0BsA

Wystąpił na płytach zespołu Niebiesko-Czarni z rock-operą ,,Naga 1" i ,,Naga 2" (1972) https://www.youtube.com/watch?v=HOVHU7o2FR0

W latach 70. Szukalski grywał też z innymi tytanami polskiego jazzu - Włodzimierzem Nahornym i Janem Ptaszynem Wróblewskim.

W 1972 wziął udział w nagraniu kultowej dziś płyty ,,Koncert podwójny na 5 solistów i orkiestrę / Double Concerto for Five Soloists and Orchestra", która ukazała się w 1974. Na albumie wystąpili Jan Jarczyk, Tomasz Szukalski (na klarnecie), Zbigniew Seifert, Janusz Muniak, Włodzimierz Nahorny, Zbigniew Namysłowski, Bronisław Suchanek, Janusz Stefański, Stu Martin, Tomasz Stańko, Jan Ptaszyn Wróblewski, który poprowadził orkiestrę, i inni https://www.youtube.com/watch?v=LiQRBxh2u5A

W 1973 wystąpił na płycie formacji Novi Singers ,,Rien ne va plus" https://www.youtube.com/watch?v=CKFpi_hEKMI

Pojawił się także na historycznym albumie Jana Ptaszyna Wróblewskiego ,,Sprzedawcy glonów" / "Algae Dealers". Nagrania powstały pomiędzy 1971 i 1973. Zagrali tu prawie wszyscy, którzy liczyli się wtedy w polskim jazzie. ,,Sprzedawcy glonów" to pokaz sztuki kompozytorskiej i improwizatorskiej Ptaszyna, ale także Tomasza Stańko, Andrzeja Trzaskowskiego, Marka Blizińskiego, Jana Jarczyka, Wojciecha Karolaka, Włodzimierza Nahornego, Zbigniewa Seiferta, Janusza Muiaka, Michała Urbaniaka, Kazimierza Jonkisza czy Zbigniewa Namysłowskiego https://www.youtube.com/watch?v=wGUw4vuR8Zs

W okresie 1974-1979 Tomasz Szukalski koncertował i nagrywał płyty w całej Europie wraz z Tomaszem Stańko -
,,1st Song" Live in Helsinki 1976
Tomasz Stanko - trumpet
Edward Vesala - drums, percussion
Tomasz Szukalski - saxophone
Pekka Sarmanto - bass https://www.youtube.com/watch?v=uUfCVyzueQ0

Wystąpił na płycie Tomasza Stańko "TWET" z 1974, na której pojawili się także Edward Vesala i Peter Warren https://www.youtube.com/watch?v=gYJi68hYaBs

zaś w grudniu 1975, razem z Dave'em Hollandem i Edwardem Vesalą, uczestniczył w nagraniu albumu "Balladyna" Tomasza Stańko dla prestiżowej wytwórni ECM.

W 1976 nagrana została płyta "Tomasz Stańko - Edward Vesala Quartet. Live At Remont" w składzie:
Antti Hytti - bass
Edward Vesala - drums, percussion
Tomasz Szukalski - saxophone
Tomasz Stańko - trumpet https://www.youtube.com/watch?v=vBMZXJ6Jv1U

Równocześnie, w latach 1975-1976; współpracował i nagrywał z zespołem SBB - album "Sikorki" (1975) https://www.youtube.com/watch?v=wL6KaRfpZaA

W tym też czasie zapadła decyzja o założeniu autorskiego zespołu. W 1977 powstał zespół THE QUARTET, skupiający wielkie indywidualności muzyczne. Oprócz Tomasza Szukalskiego grali tam: Paweł Jarzębski - basista, Sławomir Kulpowicz - pianista oraz Janusz Stefański - perkusista. The Quartet postrzegano jako zespół bez lidera, złożony z wybitnych indywidualności muzycznych, a jego repertuar tworzyły głównie kompozycje Kulpowicza oraz Szukalskiego, inspirowane muzyką takich postaci, jak McCoy Tyner, Sonny Rollins, John Coltrane, tradycjami modern jazzu lat 60.
Debiutowali w 1977 - co nietypowe dla jazzmanów - nagraniami dla Polskiego Radia. Ale już w styczniu 1978 odbyli dużą trasę koncertową po kraju, wystąpili na Jazz Jamboree '78.
The Quartet zaliczany był przez wielu krajowych i zagranicznych krytyków do najważniejszych zespołów jazzowych Europy. Niestety, przetrwał tylko 3 lata.
Formacja nagrała płyty "The Quartet" (1978) oraz "Loaded" 1979. W 2006 zespół został na krótko reaktywowany -
The Quartet - XII Festiwal Jazz na Starówce 2006
Tomasz Szukalski - ts
Sławomir Kulpowicz - p
Pawel Jarzębski - b
Janusz Stefański - dr https://www.youtube.com/watch?v=CSdYjV9cCOs

W 1979 ukazała się płyta "Almost Green" Tomasza Stańko, nagrana z Tomaszem Szukalskim, Palle Danielssonem i Edwardem Vesalą https://www.youtube.com/watch?v=lKjgBVBinbE

W latach 1980-1981 Tomasz Szukalski i Józef Skrzek stworzyli duet, grający wysublimowane fusion. Powstała wówczas płyta "Ambitus Extended" https://www.youtube.com/watch?v=ugLELj-E_ps

Tomasz towarzyszył też jako solista, założonej po rozwiązaniu SBB, formacji Józefa Skrzeka, nagrywając m.in. płytę "Wojna światów" (1982) https://www.youtube.com/watch?v=uVsBG5MK9a8

W 1981 występował zarówno na Jazz Jamboree, jak i na towarzyszącym festiwalowi jazzowemu Rock Jamboree '81 wraz z formacją Józefa Skrzeka (Andrzej Ryszka, Andrzej Urny). Grał wówczas takze z takimi muzykami, jak Gil Goldstein oraz Dean Brown.

Miesiąc przed ogłoszeniem stanu wojennego wyjechał do Baden-Baden, by zagrać wśród takich postaci, jak Rashied Ali, Alan Skidmore czy Albert Mangelsdorff cykl koncertów, poświęconych pamięci Johna Coltrane’a.

W czasie stanu wojennego Szukalski zaproszony został do współpracy przez Jana Ptaszyna Wróblewskiego, który w tym czasie kierował SPPT Chałturnik i Studiem Jazzowym Polskiego Radia. Po okresie grania ostrego straight-ahead jazzu, sukcesach z zespołami Namysłowskiego, Stańko i The Quartet, udział w muzyce mainstreamowej Ptaszyna Wróblewskiego nie był jednak dla Szukalskiego kreatywną odskocznią.

Dopiero w 1984, wraz z nowym trio, z Czesławem Bartkowskim na perkusji i Wojciechem Karolakiem na instrumentach klawiszowych, muzyka saksofonisty nabrała większego wigoru. Ich album "Time Killers" został uznany przez krytykę za najciekawszą polską płytę jazzową lat 80. https://www.youtube.com/watch?v=2MUbg6bOx-4

Zachęcony sukcesem, zorganizował w 1985 kolejny kwartet w składzie Piotr Biskupski, Andrzej Cudzich, Andrzej Jagodziński. Z założenia miał on przejąć sukcesję po The Quartet. Przetrwali niecałe dwa lata.

W 1985 Szukalski nagrał album "Tina Kamila", na którym pojawili się Dariusz Oleszkiewicz, Czesław Bartkowski, Wojciech Karolak oraz Grand Standard Orchestra po dyr. Jana Ptaszyna Wróblewskiego https://www.youtube.com/watch?v=suRCDr5HjFk

W 1986 ukazał się album kwartetu Tomasza Szukalskiego "Tina Blues", nagrany z Andrzejem Cudzichem, Czesławem Bartkowskim i Arturem Dutkiewiczem https://www.youtube.com/watch?v=fAVV902NYHA

W tym samym roku Szukalski wraz z pianistą Januszem Szprotem utworzyli duet Blues Duo Sz-Sz. Choć dokonali wielu nagrań i wystąpili na licznych koncertach, to formacja okazała się efemerydą na polskim rynku jazzowym https://www.youtube.com/watch?v=9O7cwowyaw0

W 1987 Tomasz pojawił się gościnnie na albumie Tadeusza Nalepy "Sen szaleńca / A Fool’s Dream" https://www.youtube.com/watch?v=e422l6cU5H8

Do koncepcji duetu Szukalski powrócił raz jeszcze - od roku 1990 grał wspólnie z pianistą Arturem Dutkiewiczem.
Z muzykami Dutkiewiczem, Cudzichem i zmieniającymi się perkusistami, reaktywował z kolei koncepcję kwartetu -
Tomasz Szukalski & Artur Dutkiewicz Quartet - Jazz Jamboree 1991 https://www.youtube.com/watch?v=XjeTEAFYWes

Tomasz Szukalski Quartet - "Body and Soul. Recorded Live at The Jazz Jamboree, Warsaw 25th October 1991"
Tomasz Szukalski - saxophones
Andrzej Cudzich - bass
Marek Stach - drums
Artur Dutkiewicz - piano, synthesizer https://www.youtube.com/watch?v=Qfrd4P3nF4w

W 1993 i 1994 Szukalski wystąpił na kolejnych albumach Tomasza Stańko - "A Farewell to Maria" (album, zawierający ścieżkę dźwiękową do filmu "Pożegnanie z Marią" w reż. Filipa Zylbera, nagrany przez Tomasza Stańko z towarzyszeniem muzyków jazzowych, jak Tomasz Szukalski, Maciej Strzelczyk, Janusz Skowron, Leszek Możdżer, Andrzej Cudzich, Adam Cegielski, Cezary Konrad, Piotr "Jackson" Wolski oraz sekcja smyczkowa) https://www.youtube.com/watch?v=6sflUaFvT_4

oraz "Balladyna - Theatre Play Compositions" (do sztuki "Balladyna" Juliusza Słowackiego, w reż. Rudolfa Zioły; wystąpili: Tomasz Stańko, Tomasz Szukalski, Ewa Wanat, Marcin Wasilewski, Sławomir Kurkiewicz, Michał Miśkiewicz, Piotr "Jackson" Wolski i Zbigniew Brysiak).

Od 2000 coraz częściej występował w trio (Wojciech Karolak, Krzysztof Dziedzic) oraz gościnnie w różnych konstelacjach i zespołach - z Tadeuszem Nalepą, Piotrem Wojtasikiem, Wojciechem Majewskim, Carrantuohill czy Apostolis Anthimos Quartet (Arild Andersen i Krzysztof Dziedzic lub Janusz Skowron) -
Tadeusz Nalepa i Tomasz Szukalski - "Jest gdzieś taki dom" https://www.youtube.com/watch?v=pf8qRBCY5BY

Wojciech Majewski Quintet - allbum "Zamyślenie" (2003)
Wojciech Majewski - fortepian
Tomasz Szukalski - saksofon
Robert Majewski - trąbka
Palle Danielsson - kontrabas
Michał Miśkiewicz - perkusja https://www.youtube.com/watch?v=pdl3PgQzsis

We wrześniu 2005 został nagrany album Tomasza Stańko "Wolność w sierpniu" / "Freedom in August" z udziałem Tomasza Szukalskiego, Marcina Wasilewskiego, Janusza Skowrona, Sławomira Kurkiewicza, Michała Miśkiewicza, Apostolisa Anthimosa i sekcji smyczkowej https://www.youtube.com/watch?v=a_EwcDfvdAg

Charakterystyczny, odznaczający się ogromną siłą i ekspresją dźwięk saksofonu Tomasza Szukalskiego, tworzący indywidualny styl, zabrzmiał w sumie na ponad 100 polskich i europejskich nagraniach płytowych.
Współpracował z takimi gwiazdami jak Edward Vesalla, Terje Rypdal, Palle Danielsson, Arild Andersen, Dave Holland, Palle Mikkelborg, Juhani Aaltonen, Antti Hytti, Józef Skrzek, Tomasz Stańko, Zbigniew Namysłowski, Wojciech Karolak, Jan Ptaszyn Wróblewski, Czesław Niemen, Tadeusz Nalepa.

Połączenie słowiańskiej śpiewności i ciepła oraz buntowniczej drapieżności w grze były odzwierciedleniem jego niezwykle barwnej osobowości. Jego muzyka była i jest inspiracją dla wielu instrumentalistów w Polsce i na świecie.

Szukalski - artysta wielkiego formatu - prywatnie potrafił jednak być trudny. Wychowany na warszawskiej Pradze, słynął z tego, że często w sporach przechodził do rękoczynów. Uchodził za oryginała. Do legendy przeszedł jego koncert na pile mechanicznej, zakupionej w sklepie z używanymi maszynami.
"Był jednym z większych buntowników, jakich pamiętam. Wspaniały muzyk, nadużywał jednak życia. Dużo podróżował, dużo grał, był wielką indywidualnością" - wspominał Michał Urbaniak.
"Jego gra odznaczała się ogromną siłą, ekspresją. Nie znosił kompromisów. Być może właśnie ta jego czupurność nie zawsze mu sprzyjała" - oceniał Paweł Brodowski.

W ostatnich latach życia Szukalski borykał się z problemami zdrowotnymi i materialnymi, przebywał w Domu Artysty Weterana w podwarszawskim Skolimowie.
Koncert "Dzień Szakala - Tytani Polskiego Jazzu dla Tomasza Szukalskiego", zorganizowany dla ratowania zdrowia i życia Tomasza Szukalskiego przez Artura Dutkiewicza i Radio JAZZ, który odbył się 21 listopada 2010 w Teatrze Bajka w Warszawie, zjednoczył polskich jazzmanów, którzy przeznaczyli cały dochód (prawie 40 tys. zł) na pomoc choremu koledze. Wystąpili wówczas m.in. Krzysztof Herdzin, Ewa Bem, Jarosław Śmietana, Adam Makowicz, Michał Urbaniak, Leszek Możdżer, Artur Dutkiewicz, Wojciech Karolak, Urszula Dudziak, Aga Zaryan, Paweł Jarzębski, Janusz Stefański, Marcin Wasilewski, Sławomir Kurkiewicz, Michał Miśkiewicz, Józef Skrzek, Krzysztof Ścierański, Tomasz Stańko, Jorgos Skolias, Łukasz Żyta.

Tomasz Szukalski zmarł 2 sierpnia 2012 w szpitalu w Piasecznie, w wieku 65 lat.
R.I.P. [*]

"Szukalski posiadał coś wyjątkowego, jego brzmienie było rozpoznawalne. Prawdziwy talent, samorodek. Jego silny charakter niestety nie przysłużył się jego zdrowiu, nie dbał o siebie. Jego odejście to wielka strata dla polskiego jazzu. Był to jeden z tych muzyków, którzy mieliby wielką szansę na prawdziwą, międzynarodową karierę, gdyby tylko dane mu było żyć i pracować w normalnych warunkach" uważa Mariusz Adamiak, organizator Warsaw Summer Jazz Days.

Artur Dutkiewicz, pianista jazzowy, wieloletni współpracownik Tomasza Szukalskiego, wspominał go: "To był największy polski saksofonista, jeden z najwybitniejszych saksofonistów na świecie. Gigant. Grał wiele lat z Tomaszem Stańko, ze Zbigniewem Namysłowskim. To był bardzo otwarty człowiek, bardzo towarzyski. Inspirujący muzyk. Był mistrzem, legendą dla młodych muzyków. Grał na saksofonie w słowiańskim, ciepłym tonie. Gdy ktoś słuchał jego koncertów, nie mógł być obojętny - Tomek stawiał słuchaczy na równe nogi".
"Grał w sposób tak przejmujący, że zdarzało się, że na koncertach w czasie jego solówek ludzie płakali, ja też płakałem" - wspominał Paweł Brodowski. "Tomek był jednym z najwybitniejszych polskich muzyków jazzowych, prawdopodobnie największym polskim saksofonistą, jednym z największych w Europie. Był artystą niedostrzeganym, może nie potrafił sobie z różnymi sprawami i ludźmi poradzić. Jego kariera nie potoczyła się tak, jak mogła, biorąc pod uwagę jego możliwości, pasję i umiejętności. W ostatnich latach trochę sobie nie radził, zmagał się z dramatyczną chorobą, z której już nie wyszedł. Nawet nie bardzo wiadomo, na co zmarł, cierpiał na cały kompleks chorób" https://culture.pl/pl/tworca/tomasz-szakal-szukalski

8 listopada 2018 w cyklu Jazz w Podziemiach Kamedulskich na warszawskich Bielanach zagrał Kwartet Artura Dutkiewicza w koncercie zaduszkowym "Tribute to Tomasz Szukalski". Wspominano Tomasza Szukalskiego.
Kwartet w składzie z Arturem Dutkiewiczem, Adamem Kowalewskim i Krzysztofem Dziedzicem był ostatnim stałym zespołem Tomasza Szukalskiego. Występowali razem przez ponad 10 lat. W 2008 Kwartet odbył ostatnią trasę z Tomaszem Szukalskim - 12 koncertów, rozpoczynając w Polsce i docierając aż na Syberię, od Orenburga, przez Krasnojarsk, Irkuck aż do Ułan Ude, pod granicę z Mongolią. Artur Dutkiewicz, wieloletni przyjaciel Tomasza Szukalskiego, przez ponad 20 lat występował z nim w kwartecie oraz w duecie. Adam Kowalewski i Krzysztof Dziedzic, bardzo młodzi wówczas muzycy, zostali zauważeni przez mistrza Szukalskiego na warsztatach jazzowych. Jak wspominają, terminowanie u boku Mistrza miało ogromny wpływ na ukształtowanie ich osobowości artystycznych. Do obecnego zespołu muzycy zaprosili znakomitego saksofonistę tenorowego, Tomasza Grzegorskiego, którego "Szakal” wyróżniał, jako jednego z niewielu saksofonistów młodego pokolenia, kontynuujących tradycję mistrzów.
W Podziemiach Kamedulskich zespół przypomniał utwory, które wcześniej wykonywał Kwartet Tomasza Szukalskiego, a także kompozycje, dedykowane temu geniuszowi saksofonu http://dobremiejsce.org/zaduszki-jazzowe-tribute-to-tomasz…/

Posłuchajmy:
"1st Song" Live in Helsinki 1976
Tomasz Stańko tp
Edward Vesala dr
Tomasz Szukalski sax
Pekka Sarmanto b https://www.youtube.com/watch?v=uUfCVyzueQ0

Tomasz Szukalski - "Tina Kamila" 1986 https://www.youtube.com/watch?v=suRCDr5HjFk

Tomasz Szukalski "My One and Only Love" https://www.youtube.com/watch?v=ieFm2J1C6EY

Tomasz Szukalski, Artur Dutkiewicz "Diana" https://www.youtube.com/watch?v=Ua2Ov7YgaSE

Tomasz Szukalski - "Body and Soul" https://www.youtube.com/watch?v=4DcjtyM5p9E

Wojciech Majewski Quintet & Tomasz Szukalski - "Bema pamięci żałobny rapsod" 2002
(Tamtego wieczoru Czesław Niemen nie zaśpiewał, ale zdecydował o wyborze solistów, których sam zapowiedział. Było to ostatnie pojawienie się na estradzie Czesława Niemena)
https://www.youtube.com/watch?v=VG9w3mjmr9s

The Quartet - Jazz na Starówce 2006 https://www.youtube.com/watch?v=CSdYjV9cCOs